Xã Ô Loan

Tổng quan

Ô Loan là xã duy nhất trong năm xã kế thừa huyện Tuy An không mang tên “Tuy An”: tên xã lấy theo đầm Ô Loan, đầm nước lợ rộng hơn 17,5 km² — thắng cảnh cấp quốc gia và danh lam tiêu biểu của vùng Phú Yên cũ. Từ 1/7/2025, xã thuộc tỉnh Đắk Lắk.

Xã rộng 103,48 km², dân số 40.278 người, mật độ khoảng 390 người/km². Lễ hội đua thuyền trên đầm được tỉnh ghi là tổ chức ở An Cư, còn cồn An Hải — một trong các dải đất bao quanh đầm — mang tên xã An Hải cũ (nay thuộc An Hòa Hải). Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã An Hòa Hải cũ.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên lấy từ mặt nước. Không xã nào trong ba xã hợp thành mang tên Ô Loan; tên được chọn theo đầm Ô Loan — yếu tố địa lý chung của cả ba. Đầm đã là di tích thắng cảnh quốc gia từ năm 1996, nên tên xã gắn trực tiếp với một danh thắng được biết rộng rãi.

Truyền thuyết tên đầm. Theo Wikipedia, dân gian có nhiều huyền thoại về tên đầm; câu chuyện phổ biến nhất kể rằng nàng tiên tên Loan mượn chim ô thước bay xuống trần dạo chơi, mải vui không để ý chim đã mỏi cánh, đói khát; qua Tuy An, chim kiệt sức phải đáp xuống dãy núi Từ Bi. Người đời sau ghép tên chim với tên nàng thành “Ô Loan” để gọi đầm.

Chữ Hán. Theo truyền thuyết ấy, “ô” ứng với chữ 烏 (con quạ; ô thước 烏鵲 là quạ và chim khách, loài chim bắc cầu trong tích Ngưu Lang – Chức Nữ), còn “loan” có thể là chữ 鸞 (chim loan, loài chim quý trong điển cố). Tuy vậy tư liệu đã tra không ghi chữ Hán chính thức của địa danh, và truyền thuyết là cách dân gian giải thích tên chứ không phải từ nguyên đã xác minh — vì thế khóa Hán Việt để trống.

Tên các xã cũ đều mở đầu bằng “An” như phần lớn xã của Tuy An: An Cư (lập năm 1981 từ ba thôn của thị trấn Chí Thạnh), An Hiệp, và An Hòa Hải — tên ghép năm 2020 từ hai xã An Hòa và An Hải.

Trùng tên: không có đơn vị nào khác tên Ô Loan.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Tuy An Đông ở phía bắc, xã Tuy An Nam ở phía nam, các xã Tuy An Bắc và Tuy An Tây ở phía tây, biển Đông ở phía đông.

Đầm Ô Loan nằm phía đông Quốc lộ 1, dưới chân đèo Quán Cau. Độ sâu trung bình 1,2–1,4 m, mùa mưa tới 3 m; sông Cái và một số sông nhỏ cấp nước ngọt, một lạch nhỏ nối đầm với biển. Bao quanh đầm là núi Đồng Cháy, núi Cẩm và cồn An Hải. Wikipedia cũng ghi đầm đang chịu tác động nặng từ việc đắp đập khoanh vùng nuôi thủy sản và ô nhiễm.

Ven biển An Hòa Hải có quần thể Hòn Yến với các khối đá bazan tương tự Gành Đá Đĩa, xếp hạng danh thắng cấp quốc gia năm 2018.

Lịch sử

Vùng ven đầm gắn với phong trào Cần Vương ở Phú Yên do Lê Thành Phương (1825–1887) lãnh đạo; theo Wikipedia, nghĩa quân với khẩu hiệu “Bình Tây sát Tả” từng làm chủ vùng nông thôn trong tỉnh, tiến quân vào tận Ninh Thuận, Bình Thuận năm 1885, đến năm 1887 thì thất bại. Mộ và đền thờ ông ở An Hiệp được xếp hạng di tích quốc gia năm 1996.

Về hành chính: sau năm 1978, Tuy An có các xã An Hiệp, An Hòa, An Hải. Ngày 30/9/1981 xã An Cư được lập từ các thôn Phú Tân, Phú Lương, Tân Long của thị trấn Chí Thạnh. Nghị quyết 817/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020) nhập An Hải (14,28 km²) với An Hòa (22,03 km²) thành xã An Hòa Hải.

Nghị quyết 1660/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp ba xã An Hiệp, An Hòa Hải, An Cư thành xã Ô Loan, hiệu lực 1/7/2025. Xã có 25 thôn sau sắp xếp, được tổ chức lại còn 16 thôn năm 2026 theo Wikipedia.

Dân cư và xã hội

Hơn 40 nghìn người sống quanh đầm và ven biển, trong các thôn như Mỹ Phú, Nhơn Hội, Phong Phú, Phú Điềm, Phú Tân, Phú Thường, Phước Đồng, Phước Hậu, Phước Lương, Tân An, Tân Hòa, Tân Long, Tân Qui, Tuy Dương. Cư dân làm nông, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản trên đầm và biển.

Wikipedia ghi Thiếu tướng, nhà ngoại giao Võ Đông Giang (1923–1998) là người của vùng đất này.

Kinh tế

Đầm Ô Loan là nguồn sinh kế lớn: theo Wikipedia, trong đầm có cá mú, ghẹ, tôm, cua huỳnh đế, điệp, nổi tiếng nhất là sò huyết. Tỉnh Phú Yên cũ xếp đầm Ô Loan cùng đầm Cù Mông, vịnh Xuân Đài vào nhóm vùng nuôi trồng thủy sản trọng điểm. Ven biển có nghề cá và chế biến; Wikipedia nhắc tới nước mắm làng Yến như một đặc sản của xã.

Trên đất liền là lúa, hoa màu; du lịch quanh đầm và Hòn Yến bổ sung nguồn thu cho dịch vụ ăn uống.

Văn hóa

Lễ hội đua thuyền đầm Ô Loan tổ chức ngày mồng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm; tỉnh Phú Yên cũ ghi địa điểm tại xã An Cư. Lễ hội đền Lê Thành Phương diễn ra ngày 28 tháng Giêng tại An Hiệp. Các làng ven biển tổ chức lễ cầu ngư theo mùa như khắp duyên hải Phú Yên.

Món ăn được nhắc nhiều nhất là “thịt heo, dưa leo, bánh tráng” — câu cửa miệng mà Wikipedia ghi là ai đến đây cũng biết — cùng sò huyết đầm Ô Loan.

Du lịch

Điểm tham quan chính: đầm Ô Loan (thắng cảnh quốc gia, công nhận ngày 27/9/1996), quần thể Hòn Yến (danh thắng quốc gia 2018), đền thờ Lê Thành Phương. Từ đây có thể đi tiếp Gành Đá Đĩa ở xã Tuy An Đông.

Bản đồ Xã Ô Loan

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Ô Loan được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1660/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tuy An trước đây

• Xã Tuy An Bắc 26.174
• Xã Tuy An Đông 40.108
• Xã Tuy An Nam 29.805
• Xã Tuy An Tây 12.913