Xã Thanh An

Tổng quan

Thanh An là một xã của tỉnh Điện Biên, nằm gọn trên phần phía nam của cánh đồng Mường Thanh, ngay dưới phường Mường Thanh. Diện tích chỉ 57,23 km² nhưng dân số tới 20.686 người, mật độ khoảng 361 người/km² — cao nhất trong các xã của tỉnh, phản ánh đặc điểm của một vùng đồng bằng lúa nước đông đúc.

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã có 48 thôn, bản (19 thôn và 29 bản). Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Noong Hẹt.

Trên địa bàn xã có thành Bản Phủ, di tích lịch sử quốc gia gắn với cuộc khởi nghĩa Hoàng Công Chất, và nơi diễn ra lễ hội Thành Bản Phủ hằng năm. Tên các thôn Hồng Cúm, Hoàng Công Chất trong xã gợi lại hai lớp lịch sử của vùng: thế kỷ XVIII và năm 1954.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Thanh An cũ, một xã đã có trong danh sách các xã của huyện Điện Biên sau năm 1954. Hai xã còn lại là Noong Hẹt (còn viết Noọng Hẹt) và Sam Mứn. Một điểm đáng chú ý: tên Sam Mứn không mất đi mà “chuyển nhà” — xã Sam Mứn cũ nhập vào Thanh An, còn tên Sam Mứn được đặt cho xã mới lập từ Pom Lót và Na Ư ở phía tây nam (xã Sam Mứn hiện nay). Vì vậy giấy tờ ghi “xã Sam Mứn” trước và sau 1/7/2025 chỉ hai vùng đất khác nhau.

Phân tích chữ: âm “an” là âm Hán Việt, thường ứng với chữ 安 — yên ổn, bình an; âm “thanh” có các chữ đồng âm như 清 (trong lành) hay 青 (xanh). Đọc theo Hán Việt, “Thanh An” có thể hiểu là “trong lành, yên ổn”. Tuy vậy, chưa có tư liệu nào xác nhận tên xã được đặt theo chữ Hán; nhiều xã trong thung lũng mang chữ đầu “Thanh” (Thanh Nưa, Thanh Xương, Thanh Yên…), và chỉ với Thanh Nưa tư liệu ghi rõ “Thanh” là Mường Thanh.

Tên các xã cũ: “Sam Mứn” theo tiếng Thái được dịch là “Tam Vạn” — tên thành cổ Tam Vạn (Viềng Xam Mứn) của vùng. Bản Noong Hẹt là mốc chia Mường Thanh xưa thành hai mường: Thanh Nưa (Thanh trên) từ Noong Hẹt ngược lên đầu nguồn Nậm Rốm, và Thanh Tẩu (Thanh dưới) từ Noong Hẹt xuôi xuống.

Trùng tên: có một xã Thanh An khác ở Thành phố Hồ Chí Minh (thuộc huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương cũ). Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ cũng ghi mục “Thanh An” là tên nhiều xã ở các tỉnh. Khi viết địa chỉ cần ghi đủ “xã Thanh An, tỉnh Điện Biên”.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Thanh An giáp phường Mường Thanh ở phía bắc, xã Núa Ngam ở phía nam, xã Pu Nhi ở phía đông, các xã Thanh Yên và Sam Mứn ở phía tây.

Địa hình chủ yếu là đất bằng phù sa của sông Nậm Rốm — phần cuối phía nam của cánh đồng Mường Thanh, thung lũng dài khoảng 23–25 km, rộng 5–8 km. Rìa đông của xã chuyển lên vùng đồi giáp Pu Nhi. Thành Bản Phủ cách trung tâm phường Điện Biên Phủ khoảng 9 km.

Khí hậu thung lũng: mùa đông lạnh và khô (khoảng tháng 10 – tháng 3), mùa hè nóng ẩm và mưa nhiều.

Lịch sử

Thanh An là vùng đất có lịch sử thành lũy lâu đời nhất của thung lũng Điện Biên.

• Thành Tam Vạn (thành Sam Mứn) — theo truyền thuyết địa phương do các chúa Lự xây khoảng thế kỷ XI; theo Đại Nam nhất thống chí, thành do Hoàng Công Thư xây vào niên hiệu Vĩnh Hựu đời Lê Ý Tông. Wikipedia tiếng Việt ghi di tích ở bản Pom Lót, xã Thanh An.
• Giữa thế kỷ XVIII — sau thất bại ở đồng bằng năm 1751, thủ lĩnh khởi nghĩa nông dân Hoàng Công Chất (quê làng Hoàng Xá, trấn Sơn Nam, nay thuộc Thái Bình) rút lên vùng Mường Thanh; năm 1754 nghĩa quân chiếm thành Tam Vạn. Thấy địa thế bất lợi, năm 1758 ông cho xây thành Bản Phủ, hoàn thành năm 1762, làm thủ phủ. Ông mất năm 1769; cùng năm quân Trịnh phá thành.
• Năm 1954 — phía nam thung lũng là phân khu Nam của tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, với cụm cứ điểm và sân bay Hồng Cúm (Isabelle) cách phân khu trung tâm khoảng 5 km; quân Pháp ở Hồng Cúm bị tiêu diệt sau khi trung tâm đầu hàng chiều 7/5/1954. Trong xã hiện có thôn mang tên Hồng Cúm.
• Sau 1954 — Thanh An, Noong Hẹt, Sam Mứn là các xã của huyện Điện Biên, tỉnh Lai Châu. Năm 1955 một phần xã Sam Mứn được tách lập xã Đoàn Kết (năm 1967 đổi tên thành Núa Ngam); năm 2012 Nghị quyết 45/NQ-CP lấy 4.228,5 ha và 5.158 nhân khẩu của Sam Mứn lập xã Pom Lót, Sam Mứn còn 2.447,46 ha và 4.918 nhân khẩu.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ ba xã Noong Hẹt, Sam Mứn và Thanh An thành xã Thanh An; xã hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

20.686 người sống trong 19 thôn và 29 bản. Danh sách đơn vị dân cư cho thấy rõ hai lớp cư dân của thung lũng: các bản tên Thái — Ban, Bông, Cang, Chiềng An, Chiềng Chung, Chiềng Xôm, Co Mỵ, Hồng Khoong, Lọng Bon, Noong Hẹt, Noong Ứng, Phủ, Sam Mứn, Ten Luống… — và các thôn tên Việt như Duyên Long, Đông Biên 1–3, Hợp Thành, Tân Biên, Tân Lập, Trần Phú, Văn Biên, Văn Tân, Trại Giống, cùng các thôn đánh số (1, 4, 24, C10) gợi nguồn gốc từ các đội sản xuất của nông trường.

Ở cấp tỉnh, theo điều tra 2019, người Mông chiếm 38,1%, người Thái 35,6%, người Kinh 17,3% dân số. Riêng vùng đồng bằng Mường Thanh là nơi người Thái và người Kinh sống xen cư lâu đời.

Gần trung tâm tỉnh lỵ (dưới 10 km), người dân thuận lợi tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục tuyến tỉnh; trên địa bàn có trạm y tế xã và trường học các cấp theo cụm dân cư.

Kinh tế

Thanh An là vùng lúa nước trọng điểm ở phía nam cánh đồng Mường Thanh, nơi sản xuất gạo tám Điện Biên từ các giống IR64 và Bắc thơm số 7. Nước tưới lấy từ hệ thống thủy nông Nậm Rốm (đầu mối hồ Pá Khoang). Ngoài lúa, các hộ trồng màu, chăn nuôi; dọc quốc lộ 279 có buôn bán, dịch vụ.

Di tích thành Bản Phủ và lễ hội hằng năm là nguồn lực du lịch văn hóa của xã, nằm trên tuyến từ trung tâm Điện Biên Phủ đi cửa khẩu Tây Trang.

Di tích và lễ hội

Thành Bản Phủ — được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia từ năm 1981 (Quyết định 10-VHTT/QĐ ngày 9/2/1981 của Bộ Văn hóa và Thông tin). Ở trung tâm thành có đền thờ Hoàng Công Chất cùng sáu thủ lĩnh nghĩa quân. Lễ hội Thành Bản Phủ tổ chức ngày 24–25 tháng Hai âm lịch hằng năm để tưởng nhớ Hoàng Công Chất; ngoài ra người dân đến đền vào ngày rằm và đầu năm.

Thành Sam Mứn (Tam Vạn) — di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định 310/QĐ-BVHTTDL ngày 22/1/2009. Theo Wikipedia tiếng Việt, thành nằm ở phần cuối phía nam thung lũng Mường Thanh, địa phận xã Thanh An. Năm 2013 báo chí địa phương đưa tin phát hiện những dấu tích đầu tiên trong thành cổ.

Tên các bản Phủ, Sam Mứn, thôn Hoàng Công Chất là dấu vết của lịch sử thành lũy trong địa danh hằng ngày của xã.

Hành chính

Từ 1/7/2025, địa chỉ ghi: thôn (hoặc bản) …, xã Thanh An, tỉnh Điện Biên. Người dân ba xã cũ Noong Hẹt, Sam Mứn, Thanh An làm thủ tục tại UBND xã Thanh An, đặt ở trụ sở cũ xã Noong Hẹt. Lưu ý: người dân xã Sam Mứn cũ nay thuộc xã Thanh An, không thuộc xã Sam Mứn mới.

Bản đồ Xã Thanh An

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Thanh An được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Điện Biên trước đây

• Phường Mường Thanh 25.517
• Xã Mường Nhà 9.653
• Xã Mường Pồn 10.401
• Xã Núa Ngam 11.804
• Xã Sam Mứn 8.183
• Xã Thanh Nưa 29.397
• Xã Thanh Yên 15.697