Xã Đức Cơ

Tổng quan

Xã Đức Cơ là trung tâm của vùng biên giới phía tây tỉnh Gia Lai, nằm trên quốc lộ 19 cách đô thị Pleiku khoảng 55 km và cách cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh không xa về phía tây. Xã gồm thị trấn Chư Ty – huyện lỵ của huyện Đức Cơ từ cuối năm 1991 – và xã Ia Kriêng bao quanh; trụ sở đặt tại trụ sở Ủy ban nhân dân huyện Đức Cơ trước đây.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 124,66 km², dân số 23.575 người, mật độ khoảng 189 người/km² – đông dân nhất trong sáu xã kế thừa huyện Đức Cơ.

Năm xã cùng gốc huyện Đức Cơ: Ia Krêl, Ia Dơk, Ia Dom, Ia Pnôn và Ia Nan.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: hai đơn vị hợp thành đều không mang tên Đức Cơ; xã mới lấy tên huyện Đức Cơ, lập ngày 15/10/1991, để giữ tên gọi của cả vùng biên giới khi cấp huyện chấm dứt. Tên Chư Ty và Ia Kriêng từ nay chỉ còn ở tên khu dân cư.

Phân tích Hán Việt: khác hầu hết địa danh quanh đó (Ia…, Chư…), Đức Cơ là tên Hán Việt. Đức thường được hiểu là 悳 / 德 – đạo đức, điều tốt; Cơ có nhiều chữ: 基 (nền móng), 機 (máy, thời cơ), 期 (kỳ hạn). Trong địa danh, cách hiểu “nền tảng đức” (德基) hợp nghĩa nhất, nhưng chưa tìm được văn bản ghi chữ Hán chính thức hay giải thích lý do đặt tên huyện năm 1991; vì vậy đây chỉ là cách đọc theo chữ.

Dấu vết các tên “Đức” thời trước: theo Wikipedia tiếng Việt, năm 1959 chính quyền Việt Nam Cộng hòa lập quận Lệ Thanh, trụ sở đặt tại xã Đức Hưng (nay thuộc vùng Ia Krêl); xã Ia Nan hiện còn thôn Đức Hưng. Tài liệu chưa nói rõ tên huyện Đức Cơ có liên hệ với các tên này không.

Chư Ty: tên tiếng Gia Rai, chư là núi. Theo Wikipedia, trước Cách mạng Tháng Tám 1945 vùng đất Đức Cơ thuộc “huyện Chư Ty” – nên tên thị trấn năm 1991 là sự khôi phục một tên cũ của vùng. Nghĩa phần “Ty” chưa có nguồn.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Đức Cơ.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Ia Krêl ở phía đông bắc, xã Ia Dơk ở phía tây bắc, xã Ia Pnôn ở phía tây, xã Ia Púch ở phía nam và xã Ia Boòng ở phía đông nam.

Vùng Đức Cơ cũ có đất đỏ bazan, địa hình đồi lượn sóng. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên: mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4; nhiệt độ bình quân khoảng 24 °C, lượng mưa 1.500–1.600 mm/năm. Các suối lớn của vùng gồm Suối Đôi và suối Ia Krel.

Lịch sử

Trước 1975

Theo Wikipedia tiếng Việt, đất Đức Cơ là địa bàn cư trú lâu đời của người Gia Rai nhóm Tboăn. Thời Việt Nam Cộng hòa, vùng này thuộc quận Lệ Thanh (lập 1959), năm 1966 đổi thành quận Thanh An. Trong kháng chiến, chính quyền cách mạng chia tỉnh thành các khu, Đức Cơ thuộc khu 4 và khu 5. Xã Ia Lang (gốc của Ia Kriêng) được lập ngay sau giải phóng từ xã E3 của huyện 5.

Lập huyện và thị trấn

Ngày 20/4/1978, Quyết định 71-BT chia xã Ia Lang thành Ia Lang và Ia Kriêng (thuộc huyện Chư Prông). Ngày 15/10/1991, Quyết định 315-HĐBT lập huyện Đức Cơ từ 4 xã của Chư Prông (Ia Nan, Ia Pnôn, Ia Kriêng, Ia Lang) và 4 xã của Chư Păh (Ia Krêl, Ia Dơk, Ia Kla, Ia Dom), huyện lỵ ban đầu đặt ở xã Ia Kla. Ngày 26/12/1991, Quyết định 691-TCCP lập thị trấn Chư Ty từ 750 ha của Ia Kla và 600 ha, 3.525 người của Ia Kriêng; Chư Ty thành huyện lỵ.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15, toàn bộ thị trấn Chư Ty và xã Ia Kriêng được sắp xếp thành xã Đức Cơ từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 23.575 người. Xã có 7 thôn đánh số (1, 2, 3, 4, 6, 7, 9) – chủ yếu là khu dân cư người Kinh của thị trấn cũ – và các làng Gia Rai Ấp, Grôn, Hrang, Krai, Lung Prông, Pnuk. Là huyện lỵ cũ, khu Chư Ty có chợ, trường trung học, trung tâm y tế phục vụ cả vùng biên giới.

Kinh tế

Theo tư liệu về huyện Đức Cơ cũ, phần lớn lao động làm nông – lâm nghiệp; cây trồng phổ biến là cà phê, cao su, hồ tiêu, điều, khoai mì. Khu Chư Ty là trung tâm thương mại, dịch vụ của vùng, hưởng lợi từ luồng hàng qua quốc lộ 19 và cửa khẩu Lệ Thanh.

Văn hóa – di tích

Các làng Gia Rai Tboăn trong vùng giữ cồng chiêng, nhà rông, lễ bỏ mả và các lễ cúng theo mùa rẫy. Chưa tìm thấy di tích xếp hạng trên địa bàn trong các nguồn đã tra.

Giao thông

Quốc lộ 19 – tuyến dài 243 km từ cảng Quy Nhơn đến cửa khẩu Lệ Thanh – đi qua xã. Từ khu Chư Ty theo quốc lộ 19 về phía tây là cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh ở xã Ia Dom; về phía đông là Pleiku. Đường cao tốc Quy Nhơn – Pleiku – Lệ Thanh theo quy hoạch cũng hướng về khu vực này.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, xã Đức Cơ, tỉnh Gia Lai”. Cư dân thị trấn Chư Ty và xã Ia Kriêng cũ thuộc trọn xã mới. Thủ tục làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc trực tuyến.

Bản đồ Xã Đức Cơ

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Đức Cơ được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Đức Cơ trước đây

• Xã Ia Dơk 17.829
• Xã Ia Dom 9.157
• Xã Ia Krêl 22.944
• Xã Ia Nan 8.663
• Xã Ia Pnôn 5.922