Xã Ia Dom

Tổng quan

Quốc lộ 19 bắt đầu từ cảng Quy Nhơn và kết thúc ở cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh – trên đất xã Ia Dom, tỉnh Gia Lai. Theo Wikipedia tiếng Việt, đây là xã cực tây của tỉnh Gia Lai, phía tây giáp Vương quốc Campuchia, cách đô thị Pleiku khoảng 65–75 km.

Ia Dom giữ nguyên trong đợt sắp xếp năm 2025 (văn bản ghi “giữ nguyên toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số… và không thực hiện việc sắp xếp”). Xã rộng 145,43 km², dân số 9.157 người, mật độ khoảng 63 người/km². Trụ sở đặt tại xã.

Các xã cùng gốc huyện Đức Cơ: Đức Cơ, Ia Krêl, Ia Dơk, Ia Pnôn, Ia Nan.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã giữ nguyên tên xã Ia Dom, có mặt trong danh sách xã của huyện Chư Păh sau năm 1975 và chuyển sang huyện Đức Cơ năm 1991. Không có tên mới nào được đặt.

Gốc tên: Ia Dom là tên tiếng Gia Rai, không có chữ Hán. Âm đầu ia chỉ nước, sông suối – tiếng Gia Rai gọi Thủy Xá (vua Nước) là P'tao Ia. Nghĩa của “Dom” chưa tìm được nguồn; bài không suy đoán.

Tên cửa khẩu khác tên xã: cửa khẩu trên địa bàn không mang tên Ia Dom mà tên Lệ Thanh – một tên Hán Việt. Theo Wikipedia, chính quyền Việt Nam Cộng hòa từng lập quận Lệ Thanh năm 1959 cho vùng này (năm 1966 đổi thành quận Thanh An). Tên cửa khẩu hiện nay trùng với tên quận cũ ấy; tài liệu đã tra chưa nói rõ đây là kế thừa có chủ ý. Phía Campuchia, cửa khẩu đối diện là Oyadav (O'Yadaw) thuộc huyện Ou Ya Dav, tỉnh Ratanakiri.

Tên thôn: xã có thôn mang tên Cửa Khẩu, các thôn Mook Đen 1, Mook Đen 2, Mook Trang, Mook Trêl, Ia Mút và làng Bi. Cụm “Mook…” là tên gốc dân tộc, chưa có nguồn giải nghĩa.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Ia Dom. Chính tả “Ia”, không phải “la”.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Ia Chia ở phía bắc, xã Ia Dơk ở phía đông, xã Ia Nan ở phía nam và Vương quốc Campuchia ở phía tây. Đoạn biên giới của huyện Đức Cơ cũ dài khoảng 35 km, trải trên ba xã Ia Dom, Ia Nan và Ia Pnôn.

Địa hình đồi lượn sóng hạ dần về phía tây, rìa cao nguyên Pleiku. Khí hậu theo mô tả chung của vùng Đức Cơ: hai mùa rõ rệt, mùa mưa khoảng tháng 5–11, mùa khô tháng 12–4; nhiệt độ trung bình khoảng 24 °C.

Lịch sử

Theo Wikipedia tiếng Việt, vùng Đức Cơ – gồm cả Ia Dom – là địa bàn cư trú lâu đời của người Gia Rai nhóm Tboăn. Đầu thế kỷ XX, đất này lần lượt thuộc tỉnh tự trị Plei-Kou-Der (1905–1907), đại lý hành chính Kon Tum, rồi đại lý Pleiku (1925) và tỉnh Pleiku (1932). Thời Việt Nam Cộng hòa, vùng biên giới này thuộc quận Lệ Thanh, sau là quận Thanh An.

Sau năm 1975, khi ba tỉnh Kon Tum, Pleiku và Phú Bổn hợp thành tỉnh Gia Lai – Kon Tum, xã Ia Dom thuộc huyện Chư Păh. Ngày 15/10/1991, Quyết định 315-HĐBT lập huyện Đức Cơ, Ia Dom là một trong bốn xã chuyển từ Chư Păh sang (cùng Ia Krêl, Ia Dơk, Ia Kla).

Năm 2025, Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất Gia Lai và Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới; Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15 giữ nguyên xã Ia Dom. Từ 1/7/2025 xã trực thuộc tỉnh. Theo Wikipedia, tuyến biên giới Việt Nam – Campuchia thuộc tỉnh Gia Lai dài khoảng 90 km, đi qua sáu xã Ia O, Ia Chia, Ia Dom, Ia Nan, Ia Pnôn, Ia Púch.

Dân cư – xã hội

Dân số 9.157 người, sống trong 6 thôn và 1 làng. Khác các xã biên giới ở phía bắc (Ia O, Ia Chia) gần như toàn làng Gia Rai, Ia Dom có cơ cấu nhiều thôn, trong đó có một thôn mang thẳng tên “Cửa Khẩu”. Trường học, trạm y tế của xã phục vụ cả cư dân thôn Cửa Khẩu.

Kinh tế

Kinh tế xã có hai phần: nông nghiệp cây lâu năm (cà phê, cao su, hồ tiêu, điều, khoai mì – các cây phổ biến của vùng Đức Cơ theo tư liệu huyện cũ) và hoạt động dịch vụ gắn với cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh – vận tải, kho bãi, thủ tục xuất nhập khẩu, buôn bán biên mậu. Khu kinh tế cửa khẩu Lệ Thanh được Nhà nước đầu tư hạ tầng trong giai đoạn 2010–2020.

Văn hóa – di tích

Làng Bi và các cộng đồng Gia Rai trong vùng duy trì nhà rông, cồng chiêng, lễ cúng truyền thống. Khu cửa khẩu là nơi giao lưu thường xuyên giữa cư dân hai bên biên giới. Chưa tìm thấy di tích xếp hạng trên địa bàn trong các nguồn đã tra.

Giao thông

Quốc lộ 19 dài 243 km, điểm cuối là cửa khẩu Lệ Thanh, nối Ia Dom với Đức Cơ, Pleiku và cảng Quy Nhơn. Sang Campuchia, đường tiếp tục qua cửa khẩu Oyadav vào tỉnh Ratanakiri. Theo quy hoạch, đường cao tốc Quy Nhơn – Pleiku – Lệ Thanh cũng kết thúc tại cửa khẩu Lệ Thanh, với điểm đầu ở cảng Nhơn Hội.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, xã Ia Dom, tỉnh Gia Lai”. Xã giữ nguyên địa giới nên thôn làng không đổi do sắp xếp. Đi lại, cư trú gần biên giới và qua cửa khẩu theo quy chế khu vực biên giới và quy định xuất nhập cảnh. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc trực tuyến.

Bản đồ Xã Ia Dom

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Ia Dom được lập từ 1 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Đức Cơ trước đây

• Xã Đức Cơ 23.575
• Xã Ia Dơk 17.829
• Xã Ia Krêl 22.944
• Xã Ia Nan 8.663
• Xã Ia Pnôn 5.922