Xã Ia Krêl

Tổng quan

Đi từ Pleiku theo quốc lộ 19 về phía biên giới, xã Ia Krêl là vùng đầu tiên của đất Đức Cơ cũ mà tuyến đường đi qua. Xã thuộc tỉnh Gia Lai, cách Pleiku khoảng 45 km về phía tây nam, nằm giữa vùng Chư Prông ở phía đông và khu trung tâm Chư Ty ở phía tây.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 146,92 km² – lớn nhất trong sáu xã kế thừa huyện Đức Cơ – với 22.944 người, mật độ khoảng 156 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở Ủy ban nhân dân xã Ia Din cũ.

Các xã cùng gốc huyện Đức Cơ: Đức Cơ, Ia Dơk, Ia Dom, Ia Pnôn, Ia Nan.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Ia Krêl cũ – một trong 18 xã của huyện Chư Păh sau năm 1975, rồi chuyển sang huyện Đức Cơ năm 1991. Tên này trùng với suối Ia Krel, một trong những dòng suối lớn của vùng Đức Cơ theo mô tả của Wikipedia tiếng Việt; và trong xã hiện còn làng Krêl. Mẫu “xã – suối – làng” cùng tên rất thường gặp ở Tây Nguyên, nhưng tài liệu chưa nói rõ tên nào có trước.

Gốc tên: tên tiếng Gia Rai, không có chữ Hán. Ia chỉ nước, sông suối – trong tiếng Gia Rai, Thủy Xá (vua Nước) gọi là P'tao Ia. Phần “Krêl/Krel” chưa tìm được nguồn giải nghĩa.

Hai tên còn lại: Ia Din (lập năm 1991) và Ia Lang (lập ngay sau 1975) đều là tên Gia Rai theo mẫu “Ia + tên riêng”. Theo Wikipedia, dưới thời Việt Nam Cộng hòa vùng này có xã Đức Hưng – nơi đặt trụ sở quận Lệ Thanh từ năm 1959 – nay thuộc Ia Krêl; tên Hán Việt đó đã không còn dùng cho đơn vị hành chính.

Tên làng lạ: trong 14 làng của xã có một làng Gào – trùng âm với tên xã Gào ở ngoại ô Pleiku, cách đó khoảng 30 km. Chưa có tài liệu về liên hệ giữa hai tên.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Ia Krêl. Lưu ý chính tả “Ia” (chữ I), không phải “la”.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Bàu Cạn ở phía đông; các xã Ia Krái, Gào ở phía bắc; xã Ia Dơk ở phía tây bắc; xã Đức Cơ ở phía tây nam; các xã Chư Prông, Ia Boòng ở phía đông nam.

Địa hình là cao nguyên bazan lượn sóng hạ dần từ phía Pleiku về phía biên giới. Khí hậu theo mô tả chung của vùng Đức Cơ: mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4, nhiệt độ trung bình khoảng 24 °C.

Lịch sử

Theo Wikipedia tiếng Việt, ngày 3/2/1959 chính quyền Việt Nam Cộng hòa lập quận Lệ Thanh, đặt trụ sở tại xã Đức Hưng – vùng đất nay thuộc Ia Krêl; năm 1966 quận đổi tên thành Thanh An và tồn tại đến 1975. Như vậy, trước khi có huyện Đức Cơ, chính vùng Ia Krêl đã từng là nơi đặt cơ quan cấp quận của cả vùng biên giới phía tây Pleiku. Sau năm 1975, Ia Lang thuộc huyện Chư Prông, Ia Krêl thuộc huyện Chư Păh. Ngày 20/4/1978, Quyết định 71-BT chia Ia Lang để lập thêm xã Ia Kriêng. Ngày 15/10/1991, Quyết định 315-HĐBT lập huyện Đức Cơ, gồm cả Ia Lang và Ia Krêl. Ngày 26/12/1991, Quyết định 691-TCCP lập xã Ia Din từ 2.650 ha, 1.061 người của Ia Krêl, 1.450 ha, 1.326 người của Ia Lang và một số làng của Ia Dơk – xã mới có 4.100 ha và 2.417 người. Sau điều chỉnh, Ia Krêl còn 5.500 ha với 2.254 người, Ia Lang còn 5.400 ha với 1.461 người.

Theo Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15, toàn bộ ba xã Ia Lang, Ia Din, Ia Krêl được sắp xếp thành xã Ia Krêl từ 1/7/2025. Đem so số dân năm 1991 của ba xã (khoảng 6.100 người) với 22.944 người năm 2024 có thể thấy dân số vùng này đã tăng gần gấp bốn trong hơn ba thập niên.

Dân cư – xã hội

Xã có 10 thôn – Ia Kăm, Ia Lâm, Ia Lâm Tốk, Thanh Giáo, Thanh Tân, Đoàn Kết, Đồng Tâm 1, Quyết Thắng, Thống Nhất – và 14 làng Gia Rai: Khóp, Krêl, Krol, Ngo Le, Ngo Rông, Le 1, Le 2, Gào, Klũh Yẽh, Phang, Al Gôn, Nẻh, Yít Rông 2, Yít Tú. Thôn và làng đan xen là đặc điểm của vùng ven quốc lộ, nơi người Kinh đến lập nghiệp bên cạnh các làng Gia Rai lâu đời.

Kinh tế

Theo tư liệu huyện Đức Cơ cũ, cà phê, cao su, hồ tiêu, khoai mì là các cây trồng phổ biến; trồng rừng và cây công nghiệp phát triển khá. Ia Krêl nằm trên quốc lộ 19 nên có thêm dịch vụ dọc đường, thu mua nông sản và vận tải hàng về Pleiku hoặc ra cửa khẩu Lệ Thanh.

Văn hóa – di tích

Các làng Gia Rai trong xã – thuộc nhóm Gia Rai cư trú lâu đời ở vùng Đức Cơ – duy trì nhà rông, cồng chiêng, lễ cúng bến nước, lễ bỏ mả. Chưa tìm thấy di tích xếp hạng trên địa bàn trong các nguồn đã tra.

Giao thông

Quốc lộ 19 chạy qua xã theo hướng đông bắc – tây nam, nối Pleiku với khu Chư Ty và cửa khẩu Lệ Thanh. Đây là trục chính đưa nông sản của vùng ra thị trường.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, xã Ia Krêl, tỉnh Gia Lai”. Cư dân Ia Din, Ia Krêl, Ia Lang cũ thuộc trọn xã mới. Thủ tục làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã (đặt ở Ia Din cũ) hoặc trực tuyến.

Bản đồ Xã Ia Krêl

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Ia Krêl được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1664/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Đức Cơ trước đây

• Xã Đức Cơ 23.575
• Xã Ia Dơk 17.829
• Xã Ia Dom 9.157
• Xã Ia Nan 8.663
• Xã Ia Pnôn 5.922