Vật Lại là xã thuộc Thành phố Hà Nội, thành lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở toàn bộ các xã Thái Hòa, Phú Sơn, Đồng Thái, Phú Châu và Vật Lại (huyện Ba Vì cũ). Xã rộng 51,75 km², dân số 58.579 người.
Tổng quan
Xã Vật Lại nằm trên dải đất phía bắc Ba Vì cũ kẹp giữa hai con sông lớn: sông Hồng ở phía đông và sông Đà ở phía tây, kéo lên tới vùng cầu Trung Hà – nơi quốc lộ 32 vượt sông Đà sang Phú Thọ. Đây là vùng đồng bằng ven sông, làng mạc đông đúc, nổi tiếng với nghề làm nón ở Phú Châu.
Xã rộng 51,75 km², dân số 58.579 người, mật độ khoảng 1.130 người/km². Trụ sở đặt tại thôn Vật Lại 3. Năm xã cũ được nhập trọn. Xã thuộc Thành phố Hà Nội.
Tên gọi và ý nghĩa
Tên xã kế thừa tên xã Vật Lại, đồng thời là tên một làng và một tổng lâu đời. Sách Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XIX ghi Vật Lại là một trong sáu tổng của huyện Tùng Thiện, phủ Quảng Oai; năm 1941 tổng Vật Lại thuộc phủ Quảng Oai gồm các xã Vật Lại, Vật Phụ, Vật Yên, Tăng Cấu, Tri Lai, Đồng Bảng, Thái Bình. Phần lớn các làng ấy nay đều nằm trong xã Vật Lại mới – tên thôn Vật Lại, Vật Phụ, Vật Yên, Tăng Cấu, Tri Lai, Đồng Bảng vẫn còn trong danh sách thôn năm 2026.
Từ điển có mục từ Vật Lại với nghĩa địa danh, nhưng không ghi chữ Hán. Âm vật thường ứng với chữ 物 (vật, của cải); âm lại có nhiều chữ khác nhau, nên chưa thể xác định tên viết bằng cặp chữ nào và mang nghĩa gì. Trong tổng xưa có ba làng cùng mở đầu bằng "Vật": Vật Lại, Vật Phụ, Vật Yên.
Trên cả nước không có xã, phường nào khác tên Vật Lại.
Địa lý
Theo mô tả ranh giới khi lập xã, Vật Lại giáp xã Vĩnh Thành (Phú Thọ) và xã Minh Châu ở phía đông (ranh giới là sông Hồng), xã Tam Nông và Đào Xá (Phú Thọ) ở phía tây (ranh giới là sông Đà), xã Bất Bạt và Quảng Oai ở phía nam, xã Cổ Đô ở phía bắc.
Địa hình đồng bằng phù sa và bãi ven hai sông, đất đai màu mỡ thích hợp lúa, ngô, rau màu. Sông Đà chảy theo hướng nam – bắc dọc rìa tây của xã rồi nhập vào sông Hồng ở khu vực Trung Hà, nên địa bàn xã giống một mũi đất giữa hai dòng nước. Đê và bãi ven sông vì thế chiếm phần quan trọng trong cảnh quan cũng như đời sống của các làng.
Lịch sử
Thời Lê – Nguyễn, đất xã thuộc phủ Quảng Oai, trấn (tỉnh) Sơn Tây; tổng Vật Lại từng thuộc huyện Tùng Thiện. Từ 1948 các làng thuộc huyện Quảng Oai, Tùng Thiện; ngày 26/7/1968 thuộc huyện Ba Vì mới thành lập. Sau năm 1976, Đồng Thái, Phú Châu, Phú Sơn, Thái Hòa, Vật Lại là năm xã của huyện Ba Vì, tỉnh Hà Sơn Bình; huyện về Hà Nội năm 1978, trở lại Hà Tây năm 1991 và về Hà Nội từ 2008.
Theo danh sách năm 1941, các làng Phú Xuyên, Phong Châu, Liễu Châu (sau là xã Phú Châu) thuộc tổng Phú Xuyên của phủ Quảng Oai, còn các làng Vật Lại, Vật Phụ, Vật Yên, Tăng Cấu, Tri Lai, Đồng Bảng thuộc tổng Vật Lại – hai tổng ấy là phần cốt lõi của xã ngày nay.
Theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15, xã Vật Lại mới gồm toàn bộ năm xã Thái Hòa, Phú Sơn, Đồng Thái, Phú Châu và Vật Lại. Năm 2026 xã tổ chức lại thành 15 thôn: Đồng Bảng, Phong Châu, Phú Châu, Phú Hữu, Phú Xuyên, Phúc Xuyên, Tăng Cấu, Thái Hòa, Tri Lai, Trung Hà, Vật Lại, Vật Phụ, Vật Yên, Yên Bồ, Yên Kỳ.
Dân cư – xã hội
Dân số 58.579 người, người Kinh chiếm đa số, sống tập trung trong các làng ven đê. Đời sống cộng đồng xoay quanh đình, đền làng và lễ hội mùa xuân; trường học, trạm y tế kế thừa từ năm xã cũ.
Xã là quê của danh tướng Phùng Lộc Hộ thời Trần, người có công chống quân Nguyên Mông; ông được thờ ở đền Trúc Lâm (thôn Đồng Bảng) và ở một số làng thuộc Phú Thọ nơi ông từng đánh giặc đi qua.
Kinh tế
Nông nghiệp ven sông là nền tảng: lúa, ngô, rau màu, chăn nuôi bò, lợn, gia cầm. Nghề thủ công nổi bật là làm nón: Wikipedia ghi huyện Ba Vì cũ có ba làng nghề nón đều thuộc xã Phú Châu – Phong Châu, Liễu Châu, Phú Xuyên – nay thuộc xã Vật Lại.
Thôn Trung Hà nằm ở đầu cầu Trung Hà, cửa ngõ sang Phú Thọ. Các dịch vụ vận tải, buôn bán dọc quốc lộ 32 tạo thêm việc làm.
Văn hóa – di tích
- Đền Trúc Lâm (thôn Đồng Bảng) thờ danh tướng Phùng Lộc Hộ.
- Đền Vật Lại có tên trong danh sách các đền thờ Tản Viên Sơn Thánh quanh núi Ba Vì.
Văn hóa xã thuộc vùng tín ngưỡng Tản Viên của xứ Đoài; nhiều sự tích Sơn Tinh – Thủy Tinh được dân gian gắn với các địa danh ven sông Đà, sông Tích quanh vùng. Tản Viên Sơn Thánh là vị đứng đầu "Tứ bất tử" trong tín ngưỡng dân gian Việt; vùng quanh núi Ba Vì có gần một trăm đình, đền thờ ngài, và đền Vật Lại là một trong số đó.
Giao thông
Quốc lộ 32 chạy qua xã, kết thúc phía Hà Nội ở cầu Trung Hà bắc qua sông Đà (đất Thái Hòa cũ) sang Phú Thọ. Tuyến xe buýt bến xe Sơn Tây – Trung Hà phục vụ xã. Đường đê hai sông là các trục giao thông nội vùng.
Hành chính
Địa chỉ mới ghi: "…, xã Vật Lại, Thành phố Hà Nội". Cư dân năm xã cũ đều ghi theo xã Vật Lại; tên thôn có thể đã đổi trong đợt tổ chức lại năm 2026.
Bản đồ Xã Vật Lại
Bản đồ tìm theo tên, ranh giới có thể chưa cập nhật sau sáp nhập. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Vật Lại được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Phú Châu | Huyện Ba Vì | Thành phố Hà Nội | toàn bộ |
| Xã Phú Sơn | Huyện Ba Vì | Thành phố Hà Nội | toàn bộ |
| Xã Đồng Thái | Huyện Ba Vì | Thành phố Hà Nội | toàn bộ |
| Xã Thái Hòa | Huyện Ba Vì | Thành phố Hà Nội | toàn bộ |
| Xã Vật Lại | Huyện Ba Vì | Thành phố Hà Nội | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Vật Lại gồm những xã cũ nào?
Toàn bộ các xã Thái Hòa, Phú Sơn, Đồng Thái, Phú Châu và Vật Lại của huyện Ba Vì cũ.
Tên Vật Lại có nghĩa là gì?
Tên kế thừa làng, tổng và xã Vật Lại có từ thời Nguyễn trở về trước. Chữ Hán và nghĩa gốc của tên chưa xác định được qua tài liệu.
Làng nghề nón Phú Châu nay thuộc xã nào?
Các làng nón Phong Châu, Liễu Châu, Phú Xuyên của xã Phú Châu cũ nay thuộc xã Vật Lại, Thành phố Hà Nội.
Diện tích, dân số xã Vật Lại là bao nhiêu?
Diện tích 51,75 km², dân số 58.579 người (số liệu sắp xếp năm 2025).
Cùng Huyện Ba Vì trước đây
- Xã Ba Vì 26.651
- Xã Bất Bạt 40.066
- Xã Cổ Đô 70.706
- Xã Minh Châu 6.646
- Xã Quảng Oai 59.001
- Xã Suối Hai 35.201
- Xã Yên Bài 21.416
← Toàn bộ 126 xã, phường của Hà Nội Tra tên xã cũ → mới