Phường Tây Nam

Tổng quan

Tây Nam là phường nằm trong khúc sông Sài Gòn ở phía tây bắc Thành phố Hồ Chí Minh, đối diện vùng Củ Chi qua sông. Đây là vùng lõi của “Tam giác sắt” – khu căn cứ kháng chiến mà Wikipedia gọi bằng tên khác là “địa đạo Tây Nam Bến Cát”.

Theo phiếu dữ liệu sắp xếp, phường rộng 119,8 km² – lớn nhất trong 113 phường của thành phố – với 56.784 người, mật độ khoảng 474 người/km². Trụ sở đặt tại khu phố Lồ Ồ (nay là khu phố An Tây), phường An Tây cũ.

Tên phường không lấy từ đơn vị hợp thành mà khôi phục tên xã Tây Nam tồn tại ngắn ngủi sau năm 1975.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: tên phường là tên lịch sử. Theo Wikipedia tiếng Việt, tháng 2/1976 ba xã An Điền, An Tây và Phú An của quận Bến Cát cũ được sáp nhập thành xã Tây Nam, huyện Bến Cát, tỉnh Sông Bé; ngày 25/4/1979 (Quyết định 180-CP) xã Tây Nam lại được chia thành ba xã An Điền, Phú An, An Tây. Tên gọi “địa đạo Tây Nam Bến Cát” cho vùng Tam giác sắt, theo Wikipedia, bắt nguồn từ việc khu vực nằm trên ba xã phía tây nam của Bến Cát nói trên.

Phân tích Hán Việt: Tây 西 là phương tây, Nam 南 là phương nam; Tây Nam 西南 là một tên chỉ phương vị – “phía tây nam” – so với trung tâm Bến Cát ở Mỹ Phước. Đây là kiểu tên chức năng, không mang hàm ý chúc tụng như phần lớn tên làng Nam Bộ.

Tên các đơn vị cũ: An Tây hình thành năm 1926 khi nhập làng Phú Thuận với làng Phú Thứ thành “làng An Tây thôn”. Thanh Tuyền có từ địa bạ 1836 (Thanh Tuyền thôn, xứ Bến Gỗ); An Lập vốn là xã Kiến An, đổi tên năm 1986. Các tên An Tây, Kiến An, Thanh Tuyền, Bến Súc, Rạch Kiến nay là tên khu phố.

Trùng tên: không có đơn vị cấp xã nào khác tên Tây Nam.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, phường giáp xã Thanh An ở phía bắc, phường Long Nguyên ở phía đông, phường Phú An ở phía đông nam; qua sông Sài Gòn, giáp các xã Phú Hòa Đông (tây nam), Nhuận Đức, An Nhơn Tây (tây) của vùng Củ Chi cũ và xã Hưng Thuận của Tây Ninh (tây bắc).

Wikipedia mô tả địa hình Tam giác sắt bằng phẳng, phủ bụi rậm; các bãi trống phía bắc có cỏ voi cao hơn đầu người. Vùng ven sông có nhiều rạch – tên khu phố Rạch Bắp, Rạch Kiến, Dòng Sỏi, Bưng Còng, Hố Cạn phản ánh địa hình ấy.

Về diện tích: bài Wikipedia về phường ghi 191,80 km², khác với 119,8 km² trong dữ liệu sắp xếp. Phép cộng từ dữ liệu cũ ủng hộ con số 119,8 km²: An Tây rộng 44,01 km²; huyện Dầu Tiếng cũ rộng 721,95 km², trừ bốn xã Dầu Tiếng, Minh Thạnh, Long Hòa, Thanh An (tổng 645,23 km²) còn khoảng 76,7 km² chuyển sang Tây Nam – cộng lại xấp xỉ 120 km². Bài dùng số của dữ liệu sắp xếp.

Lịch sử

Tổng Bình Thạnh Thượng

Vùng này thuộc tổng Bình Thạnh Thượng, tỉnh Gia Định. Thời Pháp, tổng có 12 thôn, trong đó có Kiến An, Kiến Điền, Phú Thứ, Phú Thuận, Thanh Điền và Thành Trị (Bến Súc). Năm 1871 tổng chuyển về hạt Thủ Dầu Một. Năm 1926 lập quận Bến Cát; làng Phú Thuận nhập làng Phú Thứ thành An Tây, làng Thanh Điền nhập Thanh Trì thành Thanh Tuyền. Từ 1955 phần phía bắc (Thanh Tuyền, Kiến An) thuộc quận Dầu Tiếng, phần An Tây thuộc quận Bến Cát.

Tam giác sắt

Suốt hai cuộc kháng chiến, vùng giữa sông Sài Gòn, sông Thị Tính và Quốc lộ 13 là căn cứ của lực lượng kháng chiến với hệ thống địa đạo dày đặc. Tháng 1/1967 quân Mỹ mở chiến dịch Cedar Falls vào vùng Bến Súc – Củ Chi – Bến Cát; Wikipedia ghi gần 15.000 người dân Bến Súc, Củ Chi bị đưa đi nơi khác. Năm 1974, trận Tam giác sắt mở đầu bằng việc Sư đoàn 9 Quân Giải phóng đánh chiếm Rạch Bắp và An Điền.

Sau 1975

Năm 1976 xã Tây Nam được lập, năm 1979 chia lại. Ngày 17/7/1986 xã Kiến An đổi tên An Lập. Năm 1999 Thanh Tuyền, An Lập về huyện Dầu Tiếng tái lập. Nghị quyết 1012/NQ-UBTVQH15 lập phường An Tây (44,01 km², 41.394 người) từ 1/5/2024.

Sắp xếp 2025

Nghị quyết 1685/NQ-UBTVQH15 (khoản 93 Điều 1) sắp xếp toàn bộ phường An Tây và một phần xã Thanh Tuyền, xã An Lập thành phường Tây Nam; phần còn lại của hai xã về xã Thanh An. Tháng 6/2026 phường gộp 16 khu phố còn 12: An Thành, An Tây, Bến Súc, Bưng Còng, Dòng Sỏi, Gò Mối, Hố Cạn, Kiến An, Lê Danh Cát, Rạch Bắp, Rạch Kiến, Thanh Tuyền.

Dân cư – xã hội

Phường có 56.784 người; riêng An Tây năm 2024 đã có 41.394 người. Ngày nay phường có cả cư dân gốc các làng ven sông và lao động làm việc tại các khu công nghiệp vùng Bến Cát. Trường học, cơ sở y tế ở cấp phường; thủ tục làm tại trung tâm phục vụ hành chính công.

Kinh tế

Kinh tế kết hợp nông nghiệp ven sông, vườn cây lâu năm với công nghiệp – dịch vụ đang mở rộng theo vùng Bến Cát; theo Wikipedia, thành phố Bến Cát cũ có trên 96% lao động phi nông nghiệp. Không có số liệu kinh tế chính thức riêng cho phường mới.

Văn hóa – di tích

Di sản chính là hệ thống địa đạo Tây Nam Bến Cát: theo Wikipedia, tuyến chính sâu khoảng 4 m, cao 1,2 m, rộng 0,8 m, có đoạn hai – ba tầng, nhiều nhánh trổ ra sông Sài Gòn; dọc nhánh phụ có ụ chiến đấu hình ụ mối với lỗ châu mai. Địa danh Bến Súc, nơi chịu chiến dịch Cedar Falls, được khôi phục làm tên khu phố năm 2026.

Giao thông

Theo Wikipedia, phường có Đường tỉnh 744 và Đường tỉnh 748 chạy theo hướng tây bắc – đông nam; đường Vành đai 4 chạy qua phía nam. Sông Sài Gòn là ranh giới và tuyến đường thủy với vùng Củ Chi.

Bản đồ Phường Tây Nam

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Tây Nam được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1685/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Bến Cát, Huyện Dầu Tiếng trước đây

• Phường Bến Cát 97.928
• Phường Chánh Phú Hòa 53.916
• Phường Hòa Lợi 79.694
• Phường Long Nguyên 53.387
• Phường Phú An 46.142
• Phường Thới Hòa 79.601
• Xã Dầu Tiếng 39.056
• Xã Long Hòa 25.215
• Xã Minh Thạnh 24.215
• Xã Thanh An 25.324