Xã Bắc Hà

Tổng quan

Bắc Hà là một xã của tỉnh Lào Cai, nằm ở vùng đông bắc của tỉnh (phần Lào Cai cũ), trên địa bàn trước ngày 1/7/2025 là thị trấn huyện lỵ Bắc Hà cùng năm xã bao quanh. Tên Bắc Hà gắn với chợ phiên Chủ nhật, mùa hoa mận trắng đầu xuân, dinh thự Hoàng A Tưởng và giải đua ngựa truyền thống — những hình ảnh đã làm nên tên gọi “cao nguyên trắng” của cả vùng.

Xã mới có diện tích 179,7 km², dân số 30.521 người, mật độ khoảng 170 người/km² — đông dân nhất trong sáu xã thuộc vùng huyện Bắc Hà cũ. Trụ sở xã đặt tại tổ dân phố Nậm Sắt 2, nơi trước đây là trụ sở thị trấn Bắc Hà. Báo Lào Cai mô tả xã sau sắp xếp có không gian phát triển gần 180 km² và hơn 30.000 dân, được định hướng trở thành trung tâm động lực của vùng phía đông bắc tỉnh.

Cùng thuộc vùng huyện Bắc Hà cũ còn có các xã Tả Củ Tỷ, Lùng Phình, Bản Liền, Bảo Nhai và Cốc Lầu.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên Bắc Hà — tên của thị trấn huyện lỵ cũ và cũng là tên của cả huyện, châu trước đó. Đây là cái tên quen thuộc nhất trong sáu đơn vị hợp thành, nên việc giữ lại giúp nối liền với thương hiệu du lịch “cao nguyên trắng Bắc Hà” đã có từ lâu.

Không nên chiết tự theo Hán Việt. Nếu chỉ nhìn mặt chữ, hai âm “bắc” và “hà” đều có chữ Hán Việt thông dụng — 北 (bắc, phương bắc) và 河 (hà, sông) — và rất dễ hiểu nhầm thành “sông phía bắc”. Tuy vậy, mục từ về huyện Bắc Hà trên Wikipedia tiếng Việt cho biết tên này xuất phát từ cụm tiếng Tày “Pạc ha”, nghĩa là “trăm bó gianh”; thời Pháp, âm này được ghi bằng chữ Latinh là Pakha, rồi người Việt đọc trại thành Bắc Hà. Theo cách giải thích đó, sự trùng âm với chữ Hán chỉ là ngẫu nhiên của lối phiên âm. Hiện chưa thấy văn bản chính thức nào của địa phương giải nghĩa khác.

Biệt danh “cao nguyên trắng”: theo cùng nguồn, biệt danh này gắn với màu trắng của hoa mận phủ các sườn đồi mỗi mùa xuân — kết quả của chương trình đưa cây mận thay thế cây thuốc phiện từ những năm 1990.

Lịch sử tên: năm 1907, khi tỉnh Lào Cai được lập, Bắc Hà là một châu gồm bốn tổng Bắc Hà, Lùng Phìn, Si Ma Cai, Bảo Nhai; sau 1945 trở thành huyện. Thị trấn Bắc Hà được lập năm 1992 từ một phần xã Tà Chải; xã Bắc Hà cũ đã nhập vào Tà Chải từ năm 1979. Từ 1/7/2025 tên Bắc Hà trở lại là tên một xã. Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ vẫn có mục “Bắc Hà” định nghĩa là huyện biên giới của Lào Cai — nghĩa của giai đoạn trước 2025.

Trùng tên: trong danh mục xã phường mới, không có đơn vị cấp xã nào khác mang tên Bắc Hà, nhưng tên này dễ nhầm với vùng “Bắc Hà” theo nghĩa lịch sử (miền Bắc thời Trịnh – Nguyễn).

Địa lý

Theo Wikipedia, xã Bắc Hà giáp các xã Sín Chéng, Lùng Phình và Tả Củ Tỷ ở phía bắc, Bảo Nhai ở phía nam, Bản Liền ở phía đông và xã Cao Sơn ở phía tây. Tỉnh lộ 153 chạy qua địa bàn; sông Bắc Hà chảy từ bắc xuống nam; trong xã có núi Ba Mẹ Con.

Vùng huyện Bắc Hà cũ nằm ở độ cao khoảng 1.000–1.500 m, nhiều núi đá vôi, độ dốc trung bình 24–28°. Khí hậu ôn hòa hơn hẳn vùng thấp ven sông Hồng: mùa hè mát, mùa đông lạnh và nhiều sương mù. Chính điều kiện này cho phép trồng cây ăn quả ôn đới như mận, lê — điều ít nơi ở miền Bắc làm được.

Đất đai phần lớn là đồi núi; ruộng nước nằm rải rác trong các thung lũng hẹp như Na Hối, Na Lo. Thung lũng ở khu vực Thải Giàng Phố cũ được khai thác làm vườn hoa phục vụ du lịch, du khách quen gọi là thung lũng hoa Bắc Hà.

Lịch sử

Theo lịch sử hành chính huyện Bắc Hà được Wikipedia tổng hợp, vùng đất này thời Lê đến thời Pháp thuộc động Ngọc Uyển, châu Thủy Vĩ, phủ Quy Hóa. Ngày 12/7/1907 tỉnh Lào Cai được thành lập, Bắc Hà trở thành một châu của tỉnh. Sau năm 1945 bỏ cấp châu, Bắc Hà là huyện; huyện từng tách ra để lập huyện Si Ma Cai (1966), nhập lại (1979) và tách lần nữa (2000). Thời 1976–1991, Bắc Hà thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn.

• 16/1/1979 — hợp nhất xã Bắc Hà và xã Tà Chải thành xã Tà Chải.
• 25/3/1992 — Quyết định 144-CP thành lập thị trấn huyện lỵ Bắc Hà trên cơ sở một phần xã Tà Chải (hiệu lực 1/6/1992).
• 1/11/2024 — theo Nghị quyết 1197/NQ-UBTVQH15, xã Tà Chải (5,02 km², 3.342 người) nhập vào thị trấn Bắc Hà. Báo Lào Cai cho biết sau đó đô thị Bắc Hà được công nhận đạt tiêu chí đô thị loại V.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ thị trấn Bắc Hà và các xã Na Hối, Thải Giàng Phố, Bản Phố, Hoàng Thu Phố, Nậm Mòn thành xã Bắc Hà; xã hoạt động từ 1/7/2025, khi cấp huyện kết thúc trên cả nước. Cùng thời điểm, Yên Bái và Lào Cai hợp nhất thành tỉnh Lào Cai mới (Nghị quyết 202/2025/QH15).

Thời Pháp thuộc, vùng Bắc Hà do dòng họ Hoàng (người Tày) cai quản với tư cách châu úy; dinh thự của Hoàng A Tưởng xây khoảng 1914–1921 là chứng tích còn lại của giai đoạn đó.

Dân cư – xã hội

Xã có 30.521 người. Dân cư đông nhất ở khu trung tâm (thị trấn cũ, gồm các tổ dân phố như Nậm Sắt, Na Lo), thưa dần về các thôn vùng cao của Hoàng Thu Phố, Bản Phố, Nậm Mòn.

Vùng huyện Bắc Hà cũ có 18 dân tộc, trong đó người Mông chiếm trên 47% dân số; các dân tộc khác gồm Kinh, Dao (nhóm Dao tuyển), Tày, Nùng, Phù Lá, Hoa… Khu trung tâm là nơi người Kinh và người Tày tập trung nhiều; các xã cũ như Bản Phố, Hoàng Thu Phố, Thải Giàng Phố chủ yếu là người Mông.

Báo Lào Cai ghi nhận trong năm đầu vận hành chính quyền hai cấp, 100% thôn, tổ dân phố của xã có sóng di động và internet băng rộng; tỷ lệ hồ sơ thủ tục hành chính nộp trực tuyến khoảng 97%. Hệ thống trường học, trạm y tế phân bố theo mô hình chung của vùng cao: trường bán trú, nội trú cho học sinh các thôn xa, trạm y tế ở các điểm dân cư cũ.

Kinh tế

Kinh tế Bắc Hà dựa vào hai trụ: nông nghiệp ôn đới và du lịch.

• Mận tam hoa — cây chủ lực. Theo Báo Lào Cai, mận được trồng tập trung ở thị trấn Bắc Hà cũ và các xã Tà Chải, Bản Phố, Thải Giàng Phố, Na Hối; riêng Na Hối là vùng lớn nhất, chiếm hơn một nửa diện tích mận toàn huyện cũ. Mận chín khoảng cuối tháng 5 – đầu tháng 6.
• Chè Shan tuyết cổ thụ — quần thể 105 cây chè ở thôn Chồ Chải, xã Hoàng Thu Phố cũ được công nhận Cây Di sản Việt Nam năm 2023.
• Rượu ngô Bản Phố — nghề nấu rượu ngô men lá của người Mông Bản Phố là sinh kế của nhiều hộ, đã thành đặc sản gắn với chợ phiên Bắc Hà.
• Ngoài ra còn cây dược liệu, chăn nuôi lợn đen, gà đen, ngựa và các loại rau vùng cao.

Du lịch phát triển mạnh nhất trong vùng đông bắc tỉnh. Báo Lào Cai cho biết năm 2025 xã đón khoảng 900.000 lượt khách; các mô hình du lịch cộng đồng có ở Na Lo, Na Hối, Bản Phố — riêng Na Lo có hơn 20 hộ làm homestay. Thương mại tập trung ở khu chợ trung tâm và dọc tỉnh lộ 153.

Văn hóa

• Dinh Hoàng A Tưởng (dân gian gọi là dinh “vua Mèo”) — công trình kết hợp kiến trúc Âu và Á, xây khoảng 1914–1921 trên một quả đồi thấp ở trung tâm. Di tích được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng cấp quốc gia năm 1999; dự án tu bổ hoàn thành cuối năm 2024. Theo Quyết định 1475/QĐ-UBND ngày 16/10/2025 của UBND tỉnh, UBND xã Bắc Hà được giao quản lý di tích.
• Đền Bắc Hà — dựng từ thế kỷ XIX, thờ Gia Quốc công Vũ Văn Mật, vị tướng thời Lê – Mạc được ghi nhận có công trấn giữ vùng biên phía bắc.
• Chợ phiên Bắc Hà — họp sáng Chủ nhật, là nơi người Mông, Dao, Tày, Nùng, Phù Lá từ các xã quanh vùng xuống mua bán; nổi tiếng với thắng cố, phở chua, rượu ngô, thổ cẩm và các mặt hàng nông sản vùng cao.
• Đua ngựa truyền thống Bắc Hà — tổ chức hằng năm tại sân vận động trung tâm.
• Lễ hội xuống đồng của người Tày, người Mông; tiếng khèn, điệu múa khèn Mông vẫn được truyền dạy trong cộng đồng.

Ẩm thực địa phương gồm thắng cố, phở chua, cốm, các món từ lợn đen, gà đen và rượu ngô — phần lớn gắn với không gian chợ phiên.

Du lịch

Các điểm thường được nhắc tới: dinh Hoàng A Tưởng, chợ phiên Chủ nhật, thôn du lịch cộng đồng Na Lo, vườn mận Na Hối, làng rượu Bản Phố, thung lũng hoa ở Thải Giàng Phố cũ và núi Ba Mẹ Con. Mùa đông khách nhất là tháng 1–2 (hoa mận nở) và tháng 5–6 (mận chín). Báo Lào Cai ghi nhận đã có những đợt lễ hội mận tam hoa kèm hoạt động hái mận tại vườn ở Na Hối và Tà Chải vào đầu tháng 6.

Hành chính

Từ 1/7/2025, địa chỉ ghi: thôn/tổ dân phố …, xã Bắc Hà, tỉnh Lào Cai. Người dân thị trấn Bắc Hà cũ và năm xã Na Hối, Thải Giàng Phố, Bản Phố, Hoàng Thu Phố, Nậm Mòn làm thủ tục tại UBND xã Bắc Hà (trụ sở thị trấn cũ, tổ dân phố Nậm Sắt 2). Lưu ý: nơi ở trước đây ghi “thị trấn Bắc Hà, huyện Bắc Hà” nay đổi thành “xã Bắc Hà” — đây là một trường hợp đơn vị đô thị chuyển thành xã sau sắp xếp.

Bản đồ Xã Bắc Hà

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bắc Hà được lập từ 6 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bắc Hà trước đây

• Xã Bản Liền 4.221
• Xã Bảo Nhai 17.349
• Xã Cốc Lầu 8.800
• Xã Lùng Phình 12.131
• Xã Tả Củ Tỷ 6.551