Xã Tả Củ Tỷ

Tổng quan

Tả Củ Tỷ là một xã của tỉnh Lào Cai, nằm ở góc đông bắc vùng huyện Bắc Hà cũ, nơi địa giới Lào Cai tiếp giáp vùng Xín Mần của tỉnh Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang). Đây là vùng núi cao, khí hậu lạnh, được biết đến qua những cây chè Shan tuyết hàng trăm năm tuổi mọc trên sườn núi và ven đường vào bản.

Xã có diện tích 69,3 km², dân số 6.551 người, mật độ khoảng 95 người/km². Trụ sở xã đặt ở thôn Sín Chải Lùng Chín. Báo Lào Cai năm 2025 cho biết Tả Củ Tỷ vẫn thuộc nhóm xã có tỷ lệ nghèo cao của tỉnh, và mục tiêu nhiệm kỳ 2025–2030 của xã là ra khỏi diện xã nghèo.

Hai xã cũ hợp thành đều thuộc huyện Bắc Hà, cùng vùng với các xã Bắc Hà, Lùng Phình, Bản Liền, Bảo Nhai và Cốc Lầu sau sắp xếp năm 2025.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ nguyên tên xã Tả Củ Tỷ cũ — đơn vị đã có tên này từ ít nhất giữa thế kỷ XX (nằm trong danh sách 39 xã của huyện Bắc Hà sau năm 1945). Tên còn lại, Lùng Cải, không còn là tên đơn vị hành chính.

Ý nghĩa: Wikipedia tiếng Việt ghi tên Tả Củ Tỷ “theo tiếng bản địa có nghĩa là nương lúa to”, nhưng không nói rõ là tiếng của dân tộc nào và chưa dẫn nguồn gốc. Chưa tìm được tài liệu thứ hai của địa phương để đối chiếu, nên cách giải nghĩa này chỉ nên xem là một thông tin tham khảo.

Không phải tên Hán Việt. Tra trên Wiki Ngôn Ngữ, ba âm “tả”, “củ”, “tỷ” tuy đều có chữ Hán Việt (ví dụ các chữ đọc là “tả” như 左 – bên trái, 寫 – viết), song ghép lại không tạo thành từ Hán Việt có nghĩa. Đây là địa danh vùng cao được ghi bằng chữ Quốc ngữ theo cách đọc địa phương; yếu tố “tả” xuất hiện trong nhiều địa danh vùng cao Lào Cai – Hà Giang (Tả Van, Tả Van Chư, Tả Phìn…). Không nên chiết tự từng chữ theo nghĩa Hán.

Tên Lùng Cải: xã Lùng Cải được lập ngày 28/5/1981 khi sáp nhập hai xã Cờ Cải và Lùng Chín — tên mới ghép âm đầu “Lùng” (của Lùng Chín) với âm cuối “Cải” (của Cờ Cải). Dấu vết tên Lùng Chín vẫn còn trong tên thôn Sín Chải Lùng Chín, nơi đặt trụ sở xã hiện nay.

Lịch sử tên: xã Bản Già sáp nhập vào Tả Củ Tỷ từ 1/3/2020, nên tên Tả Củ Tỷ đã hai lần “gánh” thêm địa bàn xã khác. Trong danh mục xã phường mới, tên này là duy nhất trên cả nước.

Địa lý

Theo Wikipedia, Tả Củ Tỷ giáp tỉnh Tuyên Quang ở phía bắc và phía đông, giáp xã Bắc Hà ở phía nam và xã Lùng Phình ở phía tây. Báo Lào Cai nhắc xã Pà Vầy Sủ (vùng Xín Mần cũ, nay thuộc Tuyên Quang) là địa phương láng giềng bên kia ranh giới tỉnh.

Địa hình là núi cao bị chia cắt; các vùng chè Shan tuyết của xã nằm ở độ cao khoảng 1.200–1.500 m, dọc một phần dãy Tây Côn Lĩnh, theo mô tả của báo Nông nghiệp và Môi trường. Ruộng bậc thang trải từ lưng núi xuống các khe suối. Khí hậu lạnh, ẩm, nhiều mây mù — điều kiện thuận cho chè Shan tuyết nhưng khắc nghiệt với cây lúa, ngô vụ đông.

Trước khi sáp nhập năm 2020, xã Tả Củ Tỷ cũ rộng 21,37 km², xã Bản Già 15,68 km²; phần còn lại của xã mới là địa bàn xã Lùng Cải cũ.

Lịch sử

Tả Củ Tỷ thuộc châu, rồi huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai qua các thời kỳ. Sau 1945, huyện Bắc Hà có 39 xã, trong đó có Tả Củ Tỷ, Bản Già, Cờ Cải, Lùng Chín. Khi huyện Si Ma Cai tách ra năm 1966, các xã này ở lại huyện Bắc Hà. Thời 1976–1991 vùng đất thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn.

• 28/5/1981 — sáp nhập xã Cờ Cải và xã Lùng Chín thành xã Lùng Cải.
• 1/3/2020 — Nghị quyết 896/NQ-UBTVQH14 sáp nhập toàn bộ xã Bản Già (1.361 người) vào xã Tả Củ Tỷ (1.848 người).
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ hai xã Lùng Cải và Tả Củ Tỷ thành xã Tả Củ Tỷ; xã hoạt động từ 1/7/2025. Đại hội Đảng bộ xã lần thứ nhất nhiệm kỳ 2025–2030 tổ chức ngày 11–12/8/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 6.551 người, sống thành các thôn trên sườn núi và trong thung lũng hẹp. Vùng huyện Bắc Hà cũ có 18 dân tộc, người Mông đông nhất; ở Tả Củ Tỷ, báo chí khi viết về vùng chè ghi nhận cộng đồng người Dao sinh sống xen giữa các nương chè và ruộng bậc thang, như ở thôn Sảng Mào Phố. Tỷ lệ chính xác giữa các dân tộc trong xã mới chưa được công bố.

Sản lượng lương thực có hạt năm 2025 theo Báo Lào Cai đạt khoảng 5.669 tấn, bình quân hơn 850 kg/người/năm — cho thấy nông nghiệp tự cấp vẫn là nền tảng đời sống. Trường học, trạm y tế bố trí theo các điểm dân cư cũ của ba xã Tả Củ Tỷ, Bản Già, Lùng Cải; học sinh các thôn xa học bán trú.

Năm 2025, anh Lý Văn Minh — cán bộ Đoàn xã, người sáng lập Hợp tác xã Nông nghiệp Tả Củ Tỷ — được trao Giải thưởng Lương Định Của nhờ mô hình khởi nghiệp từ chè Shan tuyết cổ thụ.

Kinh tế

Chè Shan tuyết là sản phẩm nổi bật. Theo báo Nông nghiệp và Môi trường, xã Tả Củ Tỷ (cũ) có khoảng 150 ha chè, trong đó khoảng 65 ha cho thu hoạch và khoảng 25 ha là chè Shan tuyết cổ thụ; nhiều cây cao vài mét, thân đường kính 30–40 cm, phủ rêu, “người cao tuổi nhất cũng không biết có từ bao giờ”. Hợp tác xã Nông nghiệp Tả Củ Tỷ thành lập năm 2021 với 7 thành viên, chế biến chè theo lối sao thủ công, canh tác không dùng phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật; giá chè khô cao gấp nhiều lần so với bán búp tươi.

Bên cạnh chè, người dân trồng lúa ruộng bậc thang, ngô nương và chăn nuôi gia súc, gia cầm. Định hướng của xã là sản xuất nông nghiệp hàng hóa gắn với du lịch nông nghiệp — tận dụng cảnh quan núi cao và vùng chè cổ thụ.

Văn hóa

Văn hóa Tả Củ Tỷ mang sắc thái chung của vùng cao Bắc Hà: người Dao, người Mông giữ trang phục, tiếng nói, nghi lễ cúng bản, lễ cấp sắc (với người Dao) và tết cổ truyền theo phong tục riêng. Việc hái chè, sao chè thủ công cũng gắn với tri thức dân gian truyền qua nhiều thế hệ.

Người dân trong xã thường đi chợ phiên ở trung tâm Bắc Hà (sáng Chủ nhật) và chợ ở vùng Lùng Phình lân cận — nơi trao đổi nông sản, gia súc, thổ cẩm. Chưa ghi nhận di tích được xếp hạng trên địa bàn xã.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025 ghi: thôn …, xã Tả Củ Tỷ, tỉnh Lào Cai. Người dân hai xã cũ Lùng Cải và Tả Củ Tỷ làm thủ tục tại UBND xã Tả Củ Tỷ, đặt ở thôn Sín Chải Lùng Chín.

Bản đồ Xã Tả Củ Tỷ

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tả Củ Tỷ được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bắc Hà trước đây

• Xã Bắc Hà 30.521
• Xã Bản Liền 4.221
• Xã Bảo Nhai 17.349
• Xã Cốc Lầu 8.800
• Xã Lùng Phình 12.131