Si Ma Cai là xã biên giới giáp Trung Quốc ở phía đông bắc tỉnh Lào Cai, trung tâm của vùng huyện Si Ma Cai cũ; xã được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở thị trấn Si Ma Cai và bốn xã Sán Chải, Nàn Sán, Cán Cấu, Quan Hồ Thẩn. Diện tích 109,0 km², dân số 22.871 người.
Tổng quan
Si Ma Cai là một xã biên giới của tỉnh Lào Cai, nằm trên vùng cao nguyên đá vôi phía bắc Bắc Hà, giáp tỉnh Vân Nam (Trung Quốc). Xã gồm toàn bộ thị trấn huyện lỵ cũ cùng bốn xã xung quanh, nên giữ vai trò trung tâm hành chính – thương mại của vùng Si Ma Cai trước đây. Vùng đất được biết qua các chợ phiên Cán Cấu, Si Ma Cai và lễ hội “Si Ma Cai – hương sắc vùng cao”.
Xã có diện tích 109,0 km², dân số 22.871 người, mật độ khoảng 210 người/km² — khá đông so với một xã vùng cao biên giới. Theo Báo Lào Cai, xã có 35 thôn. Trụ sở đặt tại thôn Hoàng Thu Phố, nơi trước đây là trụ sở HĐND – UBND huyện Si Ma Cai.
Huyện Si Ma Cai cũ nay tương ứng với hai xã Si Ma Cai và Sín Chéng; xã Lùng Thẩn của huyện cũ đã nhập vào xã Lùng Phình.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: xã mới giữ tên Si Ma Cai — tên của thị trấn huyện lỵ, của huyện, và trước đó là một trong bốn tổng của châu Bắc Hà (năm 1907). Giữ tên này giúp người dân và du khách tiếp tục nhận diện vùng đất như trước.
Ý nghĩa — hai cách giải thích (theo Wikipedia tiếng Việt, mục Si Ma Cai (huyện)):
- Chợ ngựa mới. Trước khi người Pháp đến, cư dân H'Mông, Nùng, Thu Lao gọi vùng này là “Xín Mã Cái” — chịu ảnh hưởng tiếng Hoa — với xín = tân, mới (chữ 新), mã = ngựa (chữ 馬), cái = chợ. Lý do là ở trung tâm có khu chợ mà ngựa là hàng hóa chính; chợ ngựa trước họp ở khu phố cũ (phố Thầu, nhiều người Hoa sinh sống), sau chuyển lên vị trí chợ hiện nay gần ngã ba đường đi biên giới Si Ma Cai – Bến Mảng. Qua thời Pháp và thời Việt quản lý, tên được đọc chệch, phiên âm thành Si Ma Cai.
- Chợ có con ngựa lạ. Một cách giải thích khác dựa trên huyền tích rồng nhà trời hóa thành ngựa lạ. Chính Wikipedia ghi rõ cách giải thích này chỉ mới xuất hiện sau năm 2010 nhằm tạo điểm nhấn du lịch và không được công nhận rộng rãi.
Như vậy, cách hiểu “chợ ngựa mới” là cách được ghi nhận lâu hơn, song vẫn chỉ dựa trên truyền khẩu; trong tên hiện tại, các âm “si”, “ma”, “cai” không mang nghĩa Hán Việt nếu đọc riêng, nên không nên chiết tự theo mặt chữ.
Lịch sử tên: huyện Si Ma Cai được lập năm 1966 (tách từ Bắc Hà), nhập lại năm 1979 và tái lập năm 2000. Từ điển Wiki Ngôn Ngữ vẫn có mục “Si Ma Cai” định nghĩa là một xã của huyện Bắc Hà — đúng với giai đoạn trước năm 2000. Trong danh mục mới, không có xã phường nào khác trùng tên.
Địa lý
Theo Wikipedia, xã Si Ma Cai giáp Trung Quốc ở phía bắc (vùng huyện Mã Quan, châu Văn Sơn, tỉnh Vân Nam theo mô tả của huyện cũ), giáp xã Lùng Phình ở phía nam; ngoài ra xã còn tiếp giáp các xã Sín Chéng, Pha Long và tỉnh Tuyên Quang (vùng Xín Mần cũ). Mô tả hướng giáp ranh giữa các trang Wikipedia của Si Ma Cai và Sín Chéng chưa khớp nhau, nên ở đây chỉ nêu tên đơn vị liền kề.
Wikipedia mô tả vùng Si Ma Cai có địa hình phức tạp, nhiều núi đá vôi, đồi trọc; đất nông nghiệp ít, chỉ khoảng một phần năm diện tích là ruộng bậc thang trồng lúa một vụ, còn lại là nương ngô trên sườn dốc. Thượng nguồn sông Chảy chảy qua vùng này trước khi xuống Bắc Hà, Bảo Yên.
Thị trấn Si Ma Cai cũ (lập năm 2020) rộng 15,01 km²; phần lớn diện tích xã mới là các xã vùng cao Sán Chải, Nàn Sán, Cán Cấu, Quan Hồ Thẩn.
Lịch sử
Năm 1907, Si Ma Cai là một tổng của châu Bắc Hà, tỉnh Lào Cai. Ngày 15/11/1966, Quyết định 197-QĐ chia huyện Bắc Hà để lập huyện Si Ma Cai gồm 17 xã. Ngày 17/4/1979, Si Ma Cai nhập lại vào Bắc Hà (Quyết định 168-CP). Thời 1976–1991 vùng đất thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn.
- 28/5/1981 — Quyết định 205-CP: nhập Nàn Cảng vào Si Ma Cai; Dào Dền Sán + Nàn Vái thành Nàn Sán; Hồ Mù Chải + Sín Hồ Sán thành Sán Chải.
- 18/8/2000 — Nghị định 36/2000/NĐ-CP tái lập huyện Si Ma Cai, xã Si Ma Cai là huyện lỵ.
- 1/3/2020 — Nghị quyết 896/NQ-UBTVQH14: Quan Thần Sán, Cán Hồ, Mản Thẩn hợp thành Quan Hồ Thẩn; thành lập thị trấn Si Ma Cai từ toàn bộ xã Si Ma Cai (15,01 km², 5.652 người).
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ thị trấn Si Ma Cai và các xã Sán Chải, Nàn Sán, Cán Cấu, Quan Hồ Thẩn thành xã Si Ma Cai; hoạt động từ 1/7/2025.
Chuỗi tên ghép (Nàn Sán, Sán Chải, Quan Hồ Thẩn) cho thấy nhiều xã ở đây vốn là các đơn vị nhỏ được gộp dần qua từng đợt.
Dân cư – xã hội
Xã có 22.871 người trong 35 thôn. Theo số liệu huyện Si Ma Cai năm 2004 được Wikipedia dẫn, người H'Mông chiếm khoảng 82,5% dân số, người Nùng khoảng 12,3%, người Cờ Lao khoảng 4% (theo cách ghi của nguồn), còn lại là La Chí, Phù Lá, Kinh… Báo Lao Động khi giới thiệu chợ Cán Cấu cũng nhắc tới các cộng đồng Thu Lao, Mông, Tày, Nùng với trang phục, ẩm thực, kiến trúc riêng.
Khu trung tâm (thị trấn cũ) có Trường Phổ thông dân tộc nội trú THCS và THPT Si Ma Cai — nơi học sinh các thôn vùng cao theo học — cùng chợ, các cơ quan và dịch vụ. Các thôn vùng cao sống chủ yếu nhờ nương ngô, ruộng bậc thang và chăn nuôi.
Kinh tế
Nông nghiệp vùng cao là nền tảng: ngô vẫn là lương thực chính, lúa ruộng bậc thang một vụ. Những năm gần đây, cây ăn quả ôn đới như lê, mận được trồng thành vườn; Báo Lào Cai nhắc vườn lê ở thôn Lao Chải 2 và bốn vườn lê, mận mở cửa đón khách trong lễ hội năm 2026. Các sản phẩm được giới thiệu khác gồm ớt, đỗ tương, mật ong rừng, thổ cẩm và các sản phẩm OCOP.
Thương mại gắn với chợ phiên và vị trí biên giới; du lịch đang được đẩy mạnh thông qua lễ hội thường niên, với mục tiêu theo Báo Lào Cai là trên 10.000 lượt khách mỗi kỳ lễ hội.
Văn hóa
- Chợ phiên Cán Cấu — họp thứ Bảy hằng tuần trên sườn núi, một bên giáp tỉnh lộ 153 nối Bắc Hà với Si Ma Cai; nổi tiếng với khu mua bán trâu, có trâu từ Bắc Hà, Si Ma Cai, Mường Khương, Hà Giang, Yên Bái đưa đến. Báo chí gọi là “chợ văn hóa Cán Cấu”.
- Chợ Si Ma Cai — họp Chủ nhật; Wikipedia ghi các chợ vùng cao của Si Ma Cai thu hút nhiều khách quốc tế.
- Lễ hội “Si Ma Cai – hương sắc vùng cao” — lần thứ 4 tổ chức ngày 26–28/6/2026, có màn đồng diễn múa gậy sinh tiền của 1.000 người, giải leo núi Chín Phàng, chợ đêm khoảng 200 gian hàng.
- Lễ hội “Say Sán” của người H'Mông đầu xuân — Wikipedia mô tả có hình thức giống lễ xuống đồng của người Tày.
Hành chính
Địa chỉ từ 1/7/2025 ghi: thôn …, xã Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai. Người dân thị trấn cũ và bốn xã Sán Chải, Nàn Sán, Cán Cấu, Quan Hồ Thẩn làm thủ tục tại UBND xã Si Ma Cai (thôn Hoàng Thu Phố, trụ sở huyện cũ). Lưu ý: “Hoàng Thu Phố” ở đây là tên thôn của Si Ma Cai, khác với xã Hoàng Thu Phố cũ của Bắc Hà (nay thuộc xã Bắc Hà).
Bản đồ Xã Si Ma Cai
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Si Ma Cai được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Quan Hồ Thẩn | Huyện Si Ma Cai | Tỉnh Lào Cai | toàn bộ |
| Xã Cán Cấu | Huyện Si Ma Cai | Tỉnh Lào Cai | toàn bộ |
| Xã Nàn Sán | Huyện Si Ma Cai | Tỉnh Lào Cai | toàn bộ |
| Xã Sán Chải | Huyện Si Ma Cai | Tỉnh Lào Cai | toàn bộ |
| Thị trấn Si Ma Cai | Huyện Si Ma Cai | Tỉnh Lào Cai | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Si Ma Cai mới gồm những đơn vị cũ nào?
Gồm toàn bộ thị trấn Si Ma Cai và các xã Sán Chải, Nàn Sán, Cán Cấu, Quan Hồ Thẩn của huyện Si Ma Cai cũ, theo Nghị quyết 1673/NQ-UBTVQH15.
Tên Si Ma Cai có nghĩa là gì?
Cách giải thích được Wikipedia ghi nhận là từ “Xín Mã Cái” nghĩa là “chợ ngựa mới” (ảnh hưởng tiếng Hoa); cách giải thích “chợ ngựa lạ” chỉ mới có sau năm 2010 và không được công nhận rộng rãi.
Chợ Cán Cấu họp ngày nào?
Chợ phiên Cán Cấu họp vào thứ Bảy hằng tuần, nổi tiếng với khu mua bán trâu; nay thuộc xã Si Ma Cai.
Xã Si Ma Cai có giáp biên giới không?
Có. Phía bắc xã giáp Trung Quốc (tỉnh Vân Nam).
Diện tích và dân số xã Si Ma Cai là bao nhiêu?
Diện tích 109,0 km², dân số 22.871 người (số liệu sắp xếp năm 2025).
Cùng Huyện Si Ma Cai trước đây
- Xã Lùng Phình 12.131
- Xã Sín Chéng 5.703
← Toàn bộ 99 xã, phường của Lào Cai Tra tên xã cũ → mới