Xã Con Cuông

Tổng quan

Trên vách đá núi Thành Nam bên bờ sông Lam, một bài văn chữ Hán khắc năm 1335 ghi lại cuộc thân chinh của Thái thượng hoàng Trần Minh Tông lên miền tây Nghệ An. Tấm bia Ma Nhai ấy – di tích quốc gia từ năm 2011, bảo vật quốc gia từ năm 2026 – nằm trong địa phận xã Con Cuông, đơn vị kế thừa vùng huyện lỵ của huyện Con Cuông cũ thuộc tỉnh Nghệ An.

Xã hợp từ thị trấn Trà Lân và hai xã Chi Khê, Yên Khê. Diện tích 155,45 km², dân số 26.043 người, mật độ khoảng 168 người/km² – đông dân nhất trong sáu xã kế thừa địa bàn Con Cuông. Trụ sở đặt tại trụ sở UBND huyện Con Cuông cũ, bên quốc lộ 7.

Các xã khác cùng gốc huyện Con Cuông: Môn Sơn, Châu Khê, Cam Phục, Mậu Thạch, Bình Chuẩn.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới mang tên Con Cuông – tên huyện từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 và tên thị trấn huyện lỵ trong giai đoạn 1988–2024. Không đơn vị nào trong ba đơn vị hợp thành mang tên này vào năm 2025 (thị trấn khi ấy đã đổi là Trà Lân), nên đây là trường hợp khôi phục tên huyện cũ cho xã trung tâm.

Gốc tên: Con Cuông là tên thuần Việt, không có chữ Hán. Wikipedia tiếng Việt chép một cách giải thích dân gian: xưa khúc sông Cả (sông Lam) chảy qua đây bồi thành một bãi đất, chiều chiều đàn chim công từ các bản tụ về nhảy múa, nên dân gọi vùng này là Con Công; lâu ngày tên biến âm thành Con Cuông. Đây là truyền thuyết địa danh, chưa có tư liệu cổ xác nhận.

Tên lịch sử: vùng đất từng mang nhiều tên khác – Cự Đồn thời Lý; Nam Nhung, Kiềm Châu rồi Mật Châu thời Trần (bia Ma Nhai còn ghi "Mật Châu, Cự Đồn chi nguyên"); Trà Long, Trà Thanh thời thuộc Minh; phủ Trà Lân thời Lê. Câu "Miền Trà Lân trúc chẻ tro bay" trong Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi nhắc chính vùng này. Năm 2024 tên Trà Lân được dùng lại cho thị trấn huyện lỵ, rồi đến năm 2025 nhường chỗ cho tên Con Cuông.

Hai tên xã cũ Chi Khê và Yên Khê có chung chữ Khê – thường hiểu là 溪 (khe, suối) – như Châu Khê, Lạng Khê, Bồng Khê cùng huyện. Trùng tên: cả nước không có xã, phường nào khác tên Con Cuông.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Nhân Hòa (vùng Anh Sơn cũ) ở phía đông; Môn Sơn ở phía nam; Châu Khê ở phía tây; Mậu Thạch và Cam Phục ở phía bắc.

Sông Lam chảy qua giữa xã; các khu dân cư chính nằm dọc quốc lộ 7 trên bờ sông, còn bản Khe Rạn (nay là thôn Lam Sơn) nằm tách biệt ở bờ bên kia. Địa hình là thung lũng sông kẹp giữa núi đá vôi và đồi; Wikipedia ghi nhận trên địa bàn có mỏ đá hoa Lèn 2/9 (trữ lượng khoảng 4,5 triệu m³) và mỏ đá hoa Làng Pha ở Yên Khê (khoảng 170 triệu m³). Hồ thủy điện Chi Khê trên sông Lam nằm trong vùng này.

Toàn huyện Con Cuông cũ là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển miền tây Nghệ An, với trung tâm là Vườn quốc gia Pù Mát. Mùa mưa lũ sông Lam dâng nhanh: tháng 7/2025 lũ lớn bao vây, chia cắt nhiều khu của xã, nhiều hộ bị ngập, mất tài sản.

Lịch sử

Thời tiền sử: theo Wikipedia, nghiên cứu 1.096 mảnh tước đá và vỏ ốc thu ở Yên Khê cho thấy con người có mặt ở Con Cuông hơn một vạn năm trước. Hang Thẩm Hoi – cách bản Pha (Yên Khê) gần 1 km về phía đông, tên tiếng Thái nghĩa là "hang Ốc" – được phát hiện năm 1967, khai quật năm 1972, cho công cụ đá, đồ gốm, mộ táng mang đặc trưng văn hóa Hòa Bình, sơ kỳ đá mới.

Thời phong kiến: năm 1041, Uy Minh vương Lý Nhật Quang làm tri châu Nghệ An, mở mang các châu, trại, trong đó có đất Cự Đồn – Con Cuông ngày nay. Năm 1335, Thái thượng hoàng Trần Minh Tông thân chinh đánh Ai Lao; Hoàng giáp Nguyễn Trung Ngạn soạn bài văn khắc lên vách núi Thành Nam (xã Chi Khê cũ) – tức Ma Nhai kỷ công bi văn. Thời Lê đất này là phủ Trà Lân; năm Minh Mạng thứ 2 nhà Nguyễn đổi thành phủ Tương Dương.

Hành chính hiện đại: sau 1945 huyện Con Cuông được tách từ Tương Dương. Năm 1958 xã Chính Yên chia thành Bồng Khê và Yên Khê; ngày 27/2/1961 xã Châu Khê chia thành Chi Khê, Châu Khê, Lạng Khê. Ngày 1/3/1988, thị trấn Con Cuông được lập từ bốn xóm của Bồng Khê. Từ 1/12/2024 (Nghị quyết 1243/NQ-UBTVQH15), thị trấn Con Cuông, xã Bồng Khê và 4,37 km² của Chi Khê hợp thành thị trấn Trà Lân (33,80 km², 13.704 người). Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 sắp xếp thị trấn Trà Lân, xã Chi Khê và xã Yên Khê thành xã Con Cuông, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư và xã hội

Với 26.043 người, xã chiếm khoảng một phần ba dân số vùng Con Cuông cũ (huyện có 77.830 người năm 2019). Huyện cũ có bốn dân tộc Thái, Đan Lai (xếp vào dân tộc Thổ), Kinh và Hoa; trong xã, người Kinh tập trung ở khu phố chợ ven quốc lộ, người Thái ở các bản ven sông Lam như Khe Rạn.

Là trung tâm cũ của huyện, xã có các trường trung học phổ thông, cơ sở y tế tuyến trên, chợ lớn và bến xe trung tâm Con Cuông (khánh thành năm 2026). Năm 2026, xã tổ chức bầu trưởng thôn, bản nhiệm kỳ 2026–2031.

Kinh tế

Kinh tế xã đa dạng hơn các xã vùng cao: thương mại, dịch vụ vận tải và du lịch ở khu trung tâm; khai thác, chế biến đá; thủy điện; nông – lâm nghiệp ở các bản. Wikipedia ghi chợ thị trấn là một trong những trung tâm thương mại đầu mối của huyện, cung cấp hàng hóa cho cả vùng.

Cây cam là cây hàng hóa quen thuộc của vùng Con Cuông; năm 2026 báo tỉnh có loạt bài phản ánh tình trạng "đồi cam không còn ngọt" ở Nghệ An. Tỉnh khảo sát mô hình phát triển dược liệu dưới tán rừng tại xã; Ban quản lý rừng phòng hộ Con Cuông chi trả tiền dịch vụ giảm phát thải (ERPA) cho các cộng đồng giữ rừng. Du lịch cộng đồng ở Khe Rạn, với nông dân người Thái làm hướng dẫn viên, là sản phẩm được giới thiệu nhiều.

Văn hóa

Bia Ma Nhai (Ma Nhai kỷ công bi văn) khắc vào mùa đông năm Ất Hợi, niên hiệu Khai Hựu thứ 7 (1335), trên vách đá núi Thành Nam; bài văn do Nguyễn Trung Ngạn soạn, kể việc Trần Minh Tông thân chinh, các nước và bộ tộc láng giềng đến chầu, chúa Ai Lao bỏ chạy. Bia được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2011 và được trao bằng bảo vật quốc gia ngày 22/5/2026.

Hang Thẩm Hoi ở Yên Khê là di chỉ khảo cổ văn hóa Hòa Bình. Đời sống văn hóa Thái hiện diện ở các bản: nhà sàn, rượu cần, múa lăm vông, khắp; du lịch cộng đồng Khe Rạn khai thác chính những nét ấy, đi cùng nỗi trăn trở giữ bản sắc mà báo tỉnh nêu.

Giao thông

Quốc lộ 7 (đoạn này còn gọi 7A) chạy dọc xã theo bờ sông Lam, nối xuống Anh Sơn – Đô Lương – Diễn Châu và lên Tương Dương – Kỳ Sơn – cửa khẩu Nậm Cắn. Theo Wikipedia, huyện lỵ cũ cách Vinh khoảng 120 km. Nhiều đoạn quốc lộ qua vùng núi đá hay sạt lở; tỉnh đã xử lý 15 điểm sạt lở núi và mở rộng khúc cua trên tuyến. Bến xe trung tâm Con Cuông đi vào hoạt động năm 2026.

Bản đồ Xã Con Cuông

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Con Cuông được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Con Cuông trước đây

• Xã Bình Chuẩn 4.638
• Xã Cam Phục 7.412
• Xã Châu Khê 12.210
• Xã Mậu Thạch 13.200
• Xã Môn Sơn 18.836