Gia Lâm là xã thuộc tỉnh Ninh Bình, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 từ ba xã Gia Sơn, Xích Thổ và Gia Lâm của huyện Nho Quan cũ. Xã rộng 37,61 km², dân số 20.189 người, nằm ở góc tây bắc tỉnh giáp Phú Thọ, có chùa Mơ với lăng Nam Việt Vương Đinh Liễn.
Tổng quan
Xã Gia Lâm là xã cực bắc của vùng Nho Quan cũ, tỉnh Ninh Bình, giáp các xã Lạc Thủy và An Bình của tỉnh Phú Thọ (vùng Hòa Bình cũ). Đây là vùng bán sơn địa chuyển tiếp từ đồi núi xuống đồng chiêm trũng sông Hoàng Long; quốc lộ 37C (nâng cấp từ tỉnh lộ 479) chạy qua xã. Theo Wikipedia, trong xã có chùa Mơ (chùa Cao Sơn), nơi có lăng mộ Nam Việt Vương Đinh Liễn – con trưởng vua Đinh Tiên Hoàng.
Xã rộng 37,61 km², dân số 20.189 người, mật độ khoảng 537 người/km². Trụ sở xã đặt tại thôn Đại Hòa. Xã có 10 thôn: Đề Thượng, Ỷ Na, Kim Đôi, Liêm Chính, Xích Thổ, Mỹ Đức, Lạc Hồng, Liên Minh, Quyết Tiên, Gia Sơn.
Tên gọi và ý nghĩa
Xã mới giữ tên xã Gia Lâm cũ. Theo Wikipedia, tháng 9/1949 xã Gia Lâm được lập từ ba xã Hợp Hòa, Ngọc Liên, Thái Bình; ngày 5/12/1953 Gia Lâm được chia thành ba xã Gia Lâm, Gia Sơn, Gia Thủy. Năm 2025 Gia Sơn trở về chung một tên, cùng với Xích Thổ.
Chữ đầu Gia là dấu vết của huyện Gia Viễn: theo Wikipedia, năm 1921 ba tổng Đề Cốc, Mất Một, Xích Thổ được nhập vào huyện Gia Viễn, và danh sách xã Gia Viễn sau năm 1954 có Gia Lâm, Gia Sơn, Gia Thủy, Gia Tường, Xích Thổ; đến khi chia huyện Hoàng Long năm 1981, Gia Lâm, Gia Sơn, Gia Thủy, Gia Tường, Xích Thổ thuộc huyện Hoàng Long (từ 1993 là Nho Quan). Trong tên huyện, chữ Gia thường viết 嘉 (tốt đẹp). Chữ Lâm thường hiểu là 林 – rừng; nhưng chưa có văn bản xác nhận chữ Hán của tên xã.
Xích Thổ – tên một xã cũ, nay là tên thôn – là địa danh cổ: thời Trần, trấn Thiên Quan gồm ba huyện Xích Thổ, Đông Lai, Khôi (theo Wikipedia). Xích thổ nghĩa đen là "đất đỏ". Trùng tên: cả nước còn xã Gia Lâm ở Hà Nội (vùng huyện Gia Lâm cũ); khi viết địa chỉ cần ghi "xã Gia Lâm, tỉnh Ninh Bình".
Địa lý
Theo Wikipedia, xã giáp Gia Hưng ở phía đông, xã An Bình (Phú Thọ) ở phía tây, Gia Tường ở phía nam, xã Lạc Thủy (Phú Thọ) ở phía bắc. Địa hình đồi thấp xen ruộng chiêm của vùng bán sơn địa phía tây bắc Ninh Bình; khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh.
Lịch sử
Vùng này gắn với tuổi thơ Đinh Bộ Lĩnh: Quốc sử quán triều Nguyễn chép Long Viên ở xã Đề Cốc là nơi nhà mẹ Đinh Tiên Hoàng. Theo giai thoại được Wikipedia dẫn, làng Nga My xưa – quê cha của hoàng hậu Dương Vân Nga – bao trùm các thôn Nga My, Nga Mai, Mỹ Hạ ở hai xã Gia Tường và Gia Lâm ngày nay (thôn Nga Mai thuộc Gia Sơn cũ).
Năm 1921 ba tổng Đề Cốc, Mất Một, Xích Thổ của huyện Yên Hóa được nhập vào Gia Viễn. Năm 1949 lập xã Gia Lâm (bài Wikipedia về xã ghi thuộc Nho Quan, còn bài về huyện Gia Viễn xếp Gia Lâm vào Gia Viễn sau 1954 – hai nguồn chưa khớp); năm 1953 chia ba. Từ 1977 các xã thuộc huyện Hoàng Long; năm 1981 khi tách lại Gia Viễn, Gia Lâm, Gia Sơn, Xích Thổ ở lại Hoàng Long, từ 1993 là Nho Quan. Theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15, ba xã hợp thành xã Gia Lâm từ 1/7/2025.
Về cấp trên, vùng tây bắc Ninh Bình thời Trần thuộc trấn Thiên Quan, thời Lê là phủ Thiên Quan với ba huyện Phụng Hóa, Yên Hóa, Lạc Thổ; năm Tự Đức thứ 15 (1862) phủ đổi tên thành Nho Quan. Các tổng nhập vào Gia Viễn năm 1921 vốn thuộc huyện Yên Hóa của phủ này.
Dân cư – xã hội
20.189 người. Huyện Nho Quan cũ có trên 10% dân số là người Mường (theo Wikipedia), sống chủ yếu ở các xã vùng núi; tại Gia Lâm, chùa Liêm Thượng thờ cả Thành hoàng làng Minh Đức (lang Mường Dầm) – dấu vết giao thoa văn hóa Kinh – Mường. Có giáo xứ Xích Thổ và họ đạo Lạc Tân. Các dòng họ Bùi Văn, Bùi Xuân có nhà thờ tổ.
Kinh tế
Nông nghiệp lúa, màu trên đồng chiêm và đồi thấp, chăn nuôi. Hai chợ được xếp hạng của huyện Nho Quan cũ thuộc xã: chợ Na (Gia Lâm cũ) và chợ Lạc (Xích Thổ cũ). Quốc lộ 37C nối xã với Gia Viễn và Phú Thọ, thuận lợi cho buôn bán.
Văn hóa – di tích
- Chùa Mơ (chùa Cao Sơn) – theo danh mục di tích, nơi có lăng mộ Nam Việt Vương Đinh Liễn.
- Chùa Liêm Thượng (Thiên Hương tự) thờ Phật, Linh Lang đại vương, thiền sư Nguyễn Minh Không, Tứ vị Thánh Nương.
- Đình Kim Đôi, đền Kiều thờ Tam vị Thánh Tản; đền Đất Đỏ (đền Thượng) thờ Mẫu Thượng Ngàn; đền Súa thờ Chúa Thượng Ngàn; đình Mai, đình Sào Long, đình Văn Chỉ.
Đinh Liễn là con trưởng của Đinh Tiên Hoàng, theo cha dẹp loạn mười hai sứ quân, được phong Nam Việt Vương; năm 979 ông cùng vua cha bị Đỗ Thích sát hại. Ngoài lăng ở chùa Mơ, vùng Gia Viễn – Nho Quan còn nhiều đình, đền thờ vua Đinh và các nhân vật triều Đinh.
Giao thông
Quốc lộ 37C chạy qua xã, nối với vùng Gia Viễn ở phía đông và Lạc Thủy (Phú Thọ) ở phía bắc.
Hành chính
Địa chỉ mới: "thôn…, xã Gia Lâm, tỉnh Ninh Bình" – luôn kèm tên tỉnh để phân biệt với xã Gia Lâm (Hà Nội).
Bản đồ Xã Gia Lâm
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Gia Lâm được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Gia Lâm | Huyện Nho Quan | Tỉnh Ninh Bình | toàn bộ |
| Xã Gia Sơn | Huyện Nho Quan | Tỉnh Ninh Bình | toàn bộ |
| Xã Xích Thổ | Huyện Nho Quan | Tỉnh Ninh Bình | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Gia Lâm gồm những xã cũ nào?
Ba xã Gia Sơn, Xích Thổ và Gia Lâm của huyện Nho Quan cũ.
Vì sao xã ở Nho Quan lại mang chữ Gia?
Vùng này từng thuộc huyện Gia Viễn (từ 1921), nên các xã mang chữ Gia như xã khác của Gia Viễn; sau 1981 mới thuộc huyện Hoàng Long – Nho Quan.
Tên Gia Lâm có nghĩa là gì?
Gia thường viết 嘉 (tốt đẹp), Lâm thường hiểu là 林 (rừng); chữ Hán của tên xã chưa được văn bản xác nhận.
Lăng Đinh Liễn ở đâu?
Theo danh mục di tích, lăng mộ Nam Việt Vương Đinh Liễn ở chùa Mơ (chùa Cao Sơn), xã Gia Lâm.
Diện tích, dân số xã Gia Lâm?
37,61 km², 20.189 người theo số liệu sắp xếp năm 2025.
Cùng Huyện Nho Quan trước đây
- Phường Tây Hoa Lư 46.648
- Phường Yên Sơn 21.196
- Xã Cúc Phương 8.650
- Xã Gia Tường 19.489
- Xã Nho Quan 33.204
- Xã Phú Long 13.685
- Xã Phú Sơn 22.712
- Xã Quỳnh Lưu 18.035
- Xã Thanh Sơn 23.758
← Toàn bộ 129 xã, phường của Ninh Bình Tra tên xã cũ → mới