Xã Gia Hưng

Tổng quan

Xã Gia Hưng nằm ở góc tây bắc vùng Gia Viễn cũ của tỉnh Ninh Bình, giáp tỉnh Phú Thọ (vùng Hòa Bình cũ). Trong sử địa phương, đây là quê ngoại và nơi khởi nghiệp của Đinh Bộ Lĩnh: động Hoa Lư, thung Lau, thung Lá và đầm Cút trong xã gắn với truyền thuyết cậu bé chăn trâu tập trận cờ lau trước khi dẹp loạn mười hai sứ quân.

Xã rộng 28,37 km², dân số 21.669 người, mật độ khoảng 764 người/km². Địa bàn trải từ vùng núi đá vôi phía bắc xuống đồng bằng ven sông Hoàng Long, có cảng Đế – một bến sông của huyện cũ – và cụm công nghiệp Gia Phú.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã mới giữ nguyên tên xã Gia Hưng cũ, một trong ba xã hợp thành; hai tên Liên Sơn và Gia Phú không được dùng lại. Gia Hưng là tên có từ thời kháng chiến chống Pháp: theo Wikipedia, tháng 7/1949 thôn Kính Chúc được đặt vào xã Gia Hưng, và đến ngày 5/12/1953 xã Gia Hưng được chia thành hai xã Gia Hưng và Liên Sơn. Như vậy Liên Sơn vốn tách ra từ Gia Hưng; năm 2025 hai xã về lại một tên.

Chữ đầu Gia là chữ chung của phần lớn xã thuộc huyện Gia Viễn sau năm 1945, lấy từ tên huyện; trong tên huyện, chữ thường được ghi là 嘉 – tốt đẹp, đáng khen. Chữ Hưng thường hiểu là 興: dấy lên, nổi lên, thịnh vượng (như hưng thịnh, phục hưng). Ghép lại, Gia Hưng 嘉興 mang nghĩa "tốt đẹp và hưng thịnh" – kiểu tên chúc tụng phổ biến của các xã đặt mới giữa thế kỷ XX. Văn bản đặt tên năm 1949 chưa tra được, nên lý do chọn chữ Hưng không xác định được.

Trên đất xã còn chùa Hưng Quốc (chùa Viến), và cuối năm 1945 thôn Kính Chúc từng thuộc một xã tên Hưng Quốc trước khi về Gia Hưng; mối liên hệ giữa hai tên chưa thấy nguồn giải thích. Các tên làng trong xã như Uy Viễn, Lạc Hồng, Kính Chúc, Mai Phương, Đô Lương, Bình Khang, Ngô Đồng, Đoan Bình thì cổ hơn tên xã nhiều; riêng Uy Viễn trùng với tên mà huyện mang thời thuộc Minh. Trong cả nước hiện không có xã, phường nào khác tên Gia Hưng.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp xã Gia Viễn ở phía đông và một phần phía nam, các xã Gia Lâm, Gia Tường (vùng Nho Quan cũ) ở phía tây và tây nam, tỉnh Phú Thọ ở phía bắc. Phía bắc và tây là núi đá vôi với những thung kín như thung Lau, thung Lá, thung Lụi; đầm Cút dài khoảng 3 km, rộng chừng 500 m bao ngoài động Hoa Lư như một con hào tự nhiên. Sông Bôi chảy dọc phía tây trước khi hợp với sông Lạng thành sông Hoàng Long; phía đông nam xã là đồng chiêm trũng ven sông Bôi – đoạn hạ lưu từ cầu Đế đến Kênh Gà mà theo một số cách gọi cũng được tính là sông Hoàng Long.

Xã thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa của đồng bằng Bắc Bộ, có mùa đông lạnh và mùa mưa trùng mùa lũ; vùng ven sông Hoàng Long của Gia Viễn cũ nằm trong khu vực phân lũ.

Lịch sử

Đất khởi nghiệp nhà Đinh

Đinh Bộ Lĩnh sinh ở làng Đại Hữu (nay thuộc xã Đại Hoàng). Theo truyền thuyết được Wikipedia tổng hợp, sau khi cha mất ông theo mẹ về quê ngoại, chăn trâu ở cánh đồng Rộc Xéo, tập trận cờ lau ở thung Lau, thung Lá – các vùng hai bên sông Bôi thuộc Gia Hưng ngày nay và Gia Thủy (Nho Quan cũ). Động Hoa Lư được nhiều sách coi là căn cứ ban đầu của ông trước khi định đô ở Hoa Lư (vùng Trường Yên).

Các xã cũ

Trước tháng 8/1945, xã Gia Phú gồm hai xã Đoan Bình, Ngô Đồng thuộc tổng Liên Huy và thôn Kính Chúc thuộc xã Uy Viễn, tổng Uy Viễn. Cuối năm 1945, Đoan Bình và Ngô Đồng hợp thành xã Phượng Hoàng; năm 1949 Phượng Hoàng nhập vào xã Gia Thịnh. Ngày 5/12/1953 Chính phủ chia Gia Hưng thành Gia Hưng và Liên Sơn, đồng thời chia Gia Thịnh thành Gia Thịnh, Gia Phú, Gia Vượng; năm 1954 thôn Kính Chúc chuyển sang Gia Phú. Từ 1977 đến 1981 các xã thuộc huyện Hoàng Long, sau đó về lại Gia Viễn.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15, toàn bộ diện tích và dân số của các xã Liên Sơn, Gia Phú, Gia Hưng hợp thành xã Gia Hưng mới, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 21.669 người, sống ở các thôn Uy Viễn, Lạc Hồng, Lương Sơn, Kính Chúc, Mai Phương, Đô Lương, Uy Tế, Bình Khang, Ngô Đồng, Đoan Bình (theo danh sách trên Wikipedia). Làng cư trú men chân núi và dọc các trục đường, ruộng nằm ở vùng trũng giữa núi và sông. Đời sống tín ngưỡng xoay quanh đình làng, chùa và đền thờ vua Đinh, các công thần nhà Đinh, Thánh Mẫu. Mạng lưới trường học các cấp và trạm y tế kế thừa từ ba xã cũ.

Kinh tế

Nông nghiệp lúa nước vẫn là nền, kết hợp chăn nuôi dê núi, bò và nuôi thủy sản trong vùng đầm. Cụm công nghiệp Gia Phú (khoảng 50 ha, theo Wikipedia) được quy hoạch cho công nghiệp sạch và công nghiệp hỗ trợ. Cảng Đế bên sông Bôi thuộc xã Gia Phú cũ nằm trong quy hoạch đường thủy nội địa của tỉnh. Hai chợ quê được xếp hạng của vùng là chợ Viến (Gia Hưng cũ) và chợ Gia Phú ở thôn Ngô Đồng; chợ Hàng ở thôn Bình Khang (Liên Sơn cũ) cũng có trong danh sách chợ của huyện. Du lịch di tích ở động Hoa Lư đang được đầu tư tu bổ.

Văn hóa – di tích

• Động Hoa Lư: vòng núi đá bao kín, chỉ có một lối vào qua một quèn nhỏ; giữa động có đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và Thánh Nguyễn Minh Không. Lễ hội động Hoa Lư diễn ra đầu xuân và ngày 8 tháng 10 âm lịch, có tục rước chân nhang mẹ vua và Mẫu từ thung Lá về thung Lau.
• Đền Thung Lá (đền Quốc Mẫu – Vương Bà) thờ mẹ vua Đinh.
• Đền Quan Thái bảo thờ Trịnh Tú và đền Tam Giáp thờ Lưu Cơ – hai trong số các công thần nhà Đinh.
• Đình Bình Khang, đình Kính Chúc, đình Thượng Ngô Đồng, đình Trai thờ vua Đinh và các nhân vật triều Đinh – Lý; chùa Hưng Quốc (chùa Viến), chùa Linh Viên (Mai Phương tự).
• Đền Quan Ngai thờ ông trạng Phạm Đình Tráng.

Du lịch

Gia Hưng nằm trên tuyến tham quan theo dấu vua Đinh: làng Đại Hữu (Đại Hoàng) – động Hoa Lư – cố đô Hoa Lư (Tây Hoa Lư). Đầm Cút cùng với vườn chim Thung Nham, đầm Vân Long là những nơi chim nước tụ về. Khoảng cách từ động Hoa Lư tới cố đô Hoa Lư theo Wikipedia chừng 15 km.

Hành chính

Địa chỉ mới: "thôn…, xã Gia Hưng, tỉnh Ninh Bình". Người dân các thôn thuộc Liên Sơn, Gia Phú cũ làm thủ tục tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã Gia Hưng.

Bản đồ Xã Gia Hưng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Gia Hưng được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Gia Viễn trước đây

• Phường Tây Hoa Lư 46.648
• Xã Đại Hoàng 23.848
• Xã Gia Phong 13.034
• Xã Gia Trấn 20.619
• Xã Gia Vân 25.920
• Xã Gia Viễn 28.921