Xã Đại Hoàng

Tổng quan

Xã Đại Hoàng là vùng đất bên bờ bắc sông Hoàng Long, đối diện khu cố đô Hoa Lư, thuộc tỉnh Ninh Bình. Trong xã có làng Đại Hữu, quê của Đinh Bộ Lĩnh – người lập nên nhà nước Đại Cồ Việt năm 968 – và làng Điềm Xá, theo Wikipedia là quê của thiền sư Nguyễn Minh Không. Con đường mang tên đường Vua Đinh nối từ cố đô qua sông Hoàng Long lên động Hoa Lư chạy xuyên qua xã.

Diện tích 23,75 km², dân số 23.848 người, mật độ khoảng 1.004 người/km². Trụ sở xã đặt tại thôn Quốc Thanh. Xã nằm trên quốc lộ 37C và quốc lộ 21C (đường Bái Đính – Ba Sao).

Tên gọi và ý nghĩa

Đại Hoàng là tên lịch sử được khôi phục, không trùng tên xã cũ nào trong ba xã hợp thành (Tiến Thắng, Gia Phương, Gia Trung). Theo Wikipedia, khi nhà Đinh lập huyện đầu tiên ở vùng này (tên Như Viễn), huyện thuộc châu Đại Hoàng của nước Đại Cồ Việt; Đinh Bộ Lĩnh sinh ở làng Đại Hữu, châu Đại Hoàng. Chọn tên Đại Hoàng cho xã chứa làng Đại Hữu là trả tên châu xưa về đúng quê vua.

Chữ Hán của tên châu là 大黃. Đại 大 là lớn, to; Hoàng 黃 là màu vàng – không phải chữ hoàng 皇 (vua) dù cùng âm. Cùng chữ 黃 có trong tên sông Hoàng Long 黃龍 (rồng vàng) chảy qua xã: theo truyền thuyết được Wikipedia ghi lại, khi Đinh Bộ Lĩnh bị người chú đuổi chạy tới bờ sông, có rồng vàng hiện lên đưa qua sông, từ đó sông mang tên Hoàng Long. Tên núi Kiếp Lĩnh – còn gọi núi Cắm Gươm – bên sông cũng gắn với tích này.

Hai tên xã cũ không còn dùng: Gia Phương, Gia Trung mang chữ đầu Gia của huyện Gia Viễn; Tiến Thắng là tên ghép từ Gia Tiến và Gia Thắng, lập ngày 1/1/2025 theo Nghị quyết 1318/NQ-UBTVQH15 và chỉ tồn tại sáu tháng. Cả nước không có xã, phường nào khác tên Đại Hoàng; cần phân biệt với làng Đại Hoàng ở Hà Nam – quê nhà văn Nam Cao, nay thuộc xã Nam Lý.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp Gia Vân ở phía đông, Gia Phong ở phía tây, phường Tây Hoa Lư ở phía nam và xã Gia Viễn ở phía bắc. Sông Hoàng Long chảy qua; tới thôn Hoàng Long, sông tách một nhánh dài chừng 4 km ôm lấy đất Gia Trung cũ, gọi là sông Hoàng Long cụt vì hai đầu đều có cống đóng mở. Gia Trung cũ vì thế từng được gọi là xã đảo.

Địa hình chủ yếu là đồng bằng chiêm trũng thuộc vùng phân lũ, xen vài núi đá vôi đơn lẻ như núi Kỳ Lân bên sông Hoàng Long cụt và núi Kiếp Lĩnh bên bờ sông chính.

Lịch sử

Quê vua Đinh

Làng Đại Hữu là nơi Đinh Bộ Lĩnh chào đời. Cha ông là Đinh Công Trứ; trên lưng chừng núi Kỳ Lân có mộ tổ phát tích của Đinh Công Trứ và dòng họ Đinh, theo Wikipedia. Trong xã còn mộ và nhà thờ Định Quốc công Nguyễn Bặc – khai quốc công thần nhà Đinh, được coi là thủy tổ họ Nguyễn ở Việt Nam (di tích Khởi Nguyên Đường).

Các xã cũ

Ngày 18/12/1976, ba xóm Hoàng Long, Chấn Hưng, Đức Hậu của xã Gia Ninh được sáp nhập vào xã Gia Trung. Giai đoạn 1977–1981, các xã thuộc huyện Hoàng Long rồi về lại Gia Viễn. Ngày 1/1/2025, xã Tiến Thắng được lập từ hai xã Gia Tiến và Gia Thắng.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15, toàn bộ các xã Tiến Thắng, Gia Phương, Gia Trung hợp thành xã Đại Hoàng, hoạt động từ 1/7/2025. Xã có 11 thôn theo Wikipedia: Chi Phong, Đông Khê, Nam Điềm Dương, Hoài Lai, Hoàng Long, Xuân Lai, Trung Đồng, Tây Đại Hữu, Đông Đại Hữu, Đào Lâm, Bắc Điềm Dương.

Dân cư – xã hội

Xã có 23.848 người. Làng nằm trên các gò cao và dọc đê sông Hoàng Long; dân Gia Trung cũ quen đi lại bằng đò trước khi có cầu. Bên cạnh đình, chùa, đền của các làng lương là các nhà thờ họ đạo. Truyền thống thờ vua Đinh, các công thần nhà Đinh và Thánh Nguyễn chi phối sinh hoạt lễ hội của nhiều làng. Trường học và y tế được tổ chức lại theo xã mới.

Kinh tế

Kinh tế chính là nông nghiệp lúa và nghề sông. Wikipedia kê các làng vận tải thủy Bắc Điềm Khê, Nam Điềm Khê (Gia Trung cũ), Thuận Phong, Xuân Lai (Gia Tiến cũ) – nghề chở hàng bằng thuyền trên sông Hoàng Long, sông Đáy. Nghề phụ có mây tre đan An Thái (Gia Trung) và chẻ tăm hương Văn Hà (Gia Phương). Chợ Đình ở thôn An Thái là chợ được xếp hạng của huyện cũ. Đường Bái Đính – Ba Sao đi qua Tiến Thắng và Gia Phương cũ, mở thêm dịch vụ cho khách về chùa Bái Đính và cố đô.

Văn hóa – di tích

• Đền thờ Đinh Bộ Lĩnh (đền Văn Bòng) ở Gia Phương cũ, dựng trên quê gốc của vua, nằm giữa đường Vua Đinh.
• Đền Thánh Nguyễn: thờ thiền sư Nguyễn Minh Không, thân phụ, thân mẫu và Tô Hiến Thành; là thần trấn bắc trong Hoa Lư tứ trấn. Lễ hội từ mồng 8 đến mồng 10 tháng 3 âm lịch, có rước nước sông Hoàng Long, tế nam quan, nữ quan, chơi cờ người.
• Chùa Kỳ Lân (chùa Hang) trong động xuyên núi Kỳ Lân, động dài khoảng 100 m.
• Mộ và nhà thờ Nguyễn Bặc; núi Kiếp Lĩnh (núi Cắm Gươm) bên sông Hoàng Long.
• Đình Hoàng Long, đình Trung Đồng, đình Đức Hậu, đình An Thái, chùa Hưng Long, chùa Thánh Văn, chùa Đại Khả.

Du lịch

Đại Hoàng là điểm giữa của tuyến "về quê vua Đinh": làng Đại Hữu – động Hoa Lư (Gia Hưng) – cố đô Hoa Lư (Tây Hoa Lư). Từ đường 21C có thể vào chùa Bái Đính ở phía tây nam.

Bản đồ Xã Đại Hoàng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Đại Hoàng được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Gia Viễn trước đây

• Phường Tây Hoa Lư 46.648
• Xã Gia Hưng 21.669
• Xã Gia Phong 13.034
• Xã Gia Trấn 20.619
• Xã Gia Vân 25.920
• Xã Gia Viễn 28.921