Phường Tây Hoa Lư

Tổng quan

Năm 968, Đinh Tiên Hoàng đặt kinh đô nước Đại Cồ Việt giữa vòng núi đá vôi ở làng Trường Yên. Hơn một nghìn năm sau, vùng đất ấy cùng với khu hang động Tràng An và quần thể chùa Bái Đính hợp thành phường Tây Hoa Lư của tỉnh Ninh Bình – phường có diện tích lớn nhất trong 32 phường của tỉnh.

Phường rộng 84,96 km², dân số 46.648 người, mật độ khoảng 549 người/km² – thưa so với một phường, vì phần lớn diện tích là núi đá, thung nước và rừng đặc dụng Hoa Lư thuộc vùng lõi di sản. Trụ sở phường đặt tại thôn Ngô Thượng. Phường trải dọc các sông Đáy, Hoàng Long, Bến Đang và có ba trong số những điểm tham quan đông khách nhất miền Bắc: cố đô Hoa Lư, khu du lịch sinh thái Tràng An và chùa Bái Đính.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên phường ghép phương hướng Tây với địa danh Hoa Lư – tên thành phố Hoa Lư (2025) và trước đó là tên kinh đô thế kỷ X. Khi chia thành phố Hoa Lư cũ thành các phường mới năm 2025, tỉnh dùng một cụm tên theo hướng: Hoa Lư ở trung tâm, Nam Hoa Lư, Đông Hoa Lư và Tây Hoa Lư. Đáng chú ý, chính phường mang chữ "Tây" lại chứa kinh thành Hoa Lư thật, vì kinh đô xưa nằm ở phía tây thành phố tỉnh lỵ.

Chữ Hán: 西 (tây, phương tây) + 華閭. Wikipedia ghi tên cố đô là 華閭. Hoa 華 nghĩa là rực rỡ, tươi đẹp, cũng là chữ chỉ người Hoa Hạ; Lư 閭 là cổng làng, xóm ngõ (như lư lý – làng xóm). Nghĩa đen của cụm từ vì vậy gần với "xóm làng tươi đẹp". Nguồn gốc vì sao vùng này mang tên Hoa Lư chưa có tài liệu thống nhất, nên bài không suy diễn thêm.

Các tên xã cũ không còn dùng: Trường Yên (tên phủ Trường Yên thời Lê, cũng là tên làng kinh đô), Ninh Hòa, Ninh Giang (theo khuôn chữ đầu Ninh của huyện Gia Khánh – Hoa Lư cũ), Gia Sinh, Gia Tân (chữ đầu Gia của huyện Gia Viễn) và Phúc Sơn (Nho Quan cũ). Trong cả nước không có phường, xã nào khác tên Tây Hoa Lư.

Địa lý

Theo Wikipedia, phường giáp các xã Đại Hoàng, Gia Phong, Gia Trấn, Gia Vân, Phong Doanh và Ý Yên ở phía bắc; xã Thanh Sơn và Quỳnh Lưu ở phía tây; phường Yên Sơn ở phía nam; phường Hoa Lư và Nam Hoa Lư ở phía đông.

Địa hình là vùng karst đá vôi trồi lên giữa đồng bằng, độ cao từ khoảng 10 m tới 281 m, xen các thung lũng ngập nước quanh năm hoặc theo mùa. Rừng đặc dụng Hoa Lư, lập năm 1995, ghi nhận 577 loài thực vật bậc cao, trong đó có tuế đá vôi. Hệ thống hang xuyên thủy ở Tràng An được hình thành qua nhiều triệu năm; vùng này từng là biển cổ. Phía bắc phường là đồng bằng ven sông Hoàng Long và sông Đáy, phía tây có sông Bến Đang.

Lịch sử

Kinh đô ba triều

Trong các hang Tràng An, khảo cổ học tìm thấy dấu vết người tiền sử từ khoảng 30.000 năm trước. Thế kỷ X, Đinh Bộ Lĩnh chọn Hoa Lư làm căn cứ, rồi làm kinh đô của nước Đại Cồ Việt từ 968. Kinh đô tồn tại 42 năm qua ba triều Đinh, Tiền Lê, Lý; năm 1010 Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long. Thời Lê sơ vùng này thuộc phủ Trường Yên.

Các xã cũ

Trường Yên, Ninh Hòa và Ninh Giang thuộc huyện Gia Khánh, từ 1977 thuộc huyện Hoa Lư; ngày 1/1/2025 xã Ninh Giang lên phường khi thành phố Hoa Lư được lập (Nghị quyết 1318/NQ-UBTVQH15). Gia Sinh và Gia Tân thuộc huyện Gia Viễn; Phúc Sơn thuộc huyện Nho Quan. Toàn bộ xã Trường Yên nằm trong vùng bảo vệ đặc biệt của cố đô Hoa Lư theo Quyết định 82/2003/QĐ-TTg.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15, phường Tây Hoa Lư gồm toàn bộ phường Ninh Giang, các xã Trường Yên, Ninh Hòa, Phúc Sơn, Gia Sinh và một phần xã Gia Tân (phần còn lại của Gia Tân thuộc xã Gia Vân). Phường chia thành 20 tổ dân phố, trong đó có La Mai, Ninh Giang, Trung Trữ, Quán Vinh, Trường Yên, Tràng An, Chi Phong, Sinh Dược, Gia Sinh, Phúc Sơn.

Dân cư – xã hội

46.648 người sống trong các làng cổ chân núi và dọc sông. Ở Trường Yên có khoảng hơn 50 nhà cổ, đặc trưng là cột đá, tường đá, bậc thềm đá; hai nhà thờ họ Giang và họ Dương được xếp hạng di tích. Làng Chi Phong nằm trọn trong thành Tây kinh đô xưa, là quê ông tổ nghề xây dựng Ninh Hữu Hưng theo Wikipedia. Có các giáo xứ Công giáo như giáo xứ Áng Sơn. Du lịch khiến nhiều hộ chuyển sang chèo đò, dịch vụ lưu trú, ăn uống.

Kinh tế

Du lịch là trụ cột: bến thuyền Tràng An, khu cố đô và chùa Bái Đính thu hút khách quanh năm, cao điểm mùa lễ hội đầu xuân. Đi kèm là dịch vụ đò, homestay, nhà hàng đặc sản (dê núi, cơm cháy). Nông nghiệp lúa, nuôi thủy sản ở Trường Yên và các thung nước vẫn tồn tại song song. Xi măng là ngành công nghiệp của vùng Gia Tân cũ – Wikipedia ghi cảng chuyên dụng của nhà máy xi măng Vinakansai ở xã Gia Tân.

Văn hóa – di tích

• Quần thể di tích cố đô Hoa Lư (di tích quốc gia đặc biệt): đền Vua Đinh Tiên Hoàng, đền Vua Lê Đại Hành, chùa Nhất Trụ, phủ Đông Vương, phủ Kình Thiên, đền công chúa Phất Kim, chùa Kim Ngân, chùa Duyên Ninh, lăng vua Đinh và vua Lê trên núi Mã Yên, động Am Tiên.
• Chùa Bái Đính: khu chùa cổ trên núi và khu chùa mới xây từ năm 2003; nơi tổ chức Đại lễ Phật đản Liên Hợp Quốc Vesak 2014.
• Đền Trần, phủ Đột, phủ Khống trong khu sinh thái Tràng An; các di chỉ hang Trống, hang Mòi, mái đá Ông Mi.
• Đền Hành Khiển, các đình Thanh Khê Hạ, Ngô Khê thờ Định Quốc công Nguyễn Bặc.

Lễ hội Hoa Lư (tháng 3 âm lịch) là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Du lịch

Ngày 23/6/2014, Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO công nhận là di sản thế giới hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam. Trong phường có khu du lịch sinh thái Tràng An (tuyến thuyền xuyên hang), cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính, động Thiên Hà, hang Bụt và các làng cổ Yên Thành, Chi Phong. Chùa Bái Đính cách trung tâm tỉnh lỵ khoảng 15 km.

Giao thông

Quốc lộ 38B đi qua khu Bái Đính; quốc lộ 21C nối Bái Đính với Ba Sao (Hà Nội). Đường thủy theo sông Hoàng Long, sông Bến Đang và các sông nhỏ trong Tràng An (Ngô Đồng, Sào Khê) chủ yếu phục vụ du lịch.

Bản đồ Phường Tây Hoa Lư

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Tây Hoa Lư được lập từ 6 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Gia Viễn, Thành phố Hoa Lư, Huyện Nho Quan trước đây

• Phường Đông Hoa Lư 34.414
• Phường Hoa Lư 148.406
• Phường Nam Hoa Lư 53.514
• Phường Yên Sơn 21.196
• Xã Cúc Phương 8.650
• Xã Đại Hoàng 23.848
• Xã Gia Hưng 21.669
• Xã Gia Lâm 20.189
• Xã Gia Phong 13.034
• Xã Gia Trấn 20.619
• Xã Gia Tường 19.489
• Xã Gia Vân 25.920
• Xã Gia Viễn 28.921
• Xã Nho Quan 33.204
• Xã Phú Long 13.685
• Xã Phú Sơn 22.712
• Xã Quỳnh Lưu 18.035
• Xã Thanh Sơn 23.758