Xã Gia Trấn

Tổng quan

Ai đi quốc lộ 1 từ Hà Nội vào Ninh Bình đều qua xã Gia Trấn: đây là cửa ngõ phía bắc của vùng Gia Viễn cũ, nơi sông Hoàng Long đổ vào sông Đáy ở ngã ba Gián Khẩu. Trong lịch sử, vị trí ấy từng là đồn Gián Khẩu trên đường tiến quân của vua Quang Trung; ngày nay là khu công nghiệp Gián Khẩu với nhà máy ô tô và may mặc của tỉnh Ninh Bình.

Xã rộng 18,76 km², dân số 20.619 người, mật độ khoảng 1.099 người/km² – đông nhất trong các xã thuộc vùng Gia Viễn cũ. Trụ sở xã đặt tại thôn Đồng Xuân. Hai danh thắng cấp quốc gia nằm trong xã là động – chùa Địch Lộng và Kẽm Trống trên sông Đáy.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã mới giữ tên xã Gia Trấn cũ; hai tên còn lại là Gia Thanh và Gia Xuân không dùng nữa. Như hầu hết các xã của huyện Gia Viễn sau năm 1945, tên mang chữ đầu Gia của huyện, thường viết 嘉 (tốt đẹp, đáng khen).

Chữ Trấn thường hiểu là 鎮: đè giữ, trấn giữ, và cũng là danh từ chỉ một đơn vị quân sự – hành chính thời xưa (trấn Sơn Nam, trấn Thanh Hoa) hay một thị trấn. Ghép lại, Gia Trấn 嘉鎮 có thể hiểu là "vùng trấn giữ tốt đẹp". Văn bản đặt tên xã chưa tra được, nên không rõ người đặt có chủ ý gắn chữ Trấn với vị trí cửa ngõ sông Đáy hay không.

Tên các làng trong xã cổ hơn tên xã: Gián Khẩu, Vũ Đại, Địch Lộng, Cung Quế, Thượng Hòa, Trì Động, Mưỡu Giáp, Sơn Quyết. Riêng Địch Lộng có tích riêng: theo Wikipedia, đứng ở cửa động khi gió thổi nghe vi vu như tiếng sáo nên người ta đặt tên Địch Lộng – địch là ống sáo. Trong cả nước không có xã, phường nào khác tên Gia Trấn.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp xã Phong Doanh (vùng Ý Yên cũ) ở phía đông, Gia Vân ở phía tây, phường Tây Hoa Lư ở phía nam, xã Thanh Lâm (vùng Thanh Liêm cũ) và xã Gia Viễn ở phía bắc. Sông Đáy chạy dọc rìa bắc và đông; sông Hoàng Long đổ vào sông Đáy tại Gián Khẩu, khép lại hành trình khoảng 25 km tính từ Kênh Gà.

Phía bắc xã là dãy núi đá vôi ven sông Đáy. Tại Kẽm Trống, sông Đáy xuyên qua giữa hai bờ núi: bờ hữu thuộc Gia Trấn có núi Bài Thơ và dãy Bạt Gia (núi Bồng, núi Vọng, núi Thòng Lọng, núi Rồng); bờ tả là các núi thuộc xã Thanh Lâm. Phần còn lại của xã là đồng bằng phẳng, thuận cho xây dựng khu công nghiệp.

Lịch sử

Đồn Gián Khẩu

Gián Khẩu là làng cổ bên ngã ba sông, theo Wikipedia nổi tiếng với đồn Gián Khẩu trong chiến dịch Ngọc Hồi – Đống Đa của vua Quang Trung đầu năm 1789. Làng Vũ Đại cũng có dấu tích đồn Gián Khẩu thời chống quân Thanh.

Thời kháng chiến

Wikipedia ghi nhà văn Nam Cao bị quân Pháp bắt và xử bắn ngày 30/11/1951 tại đồn Hoàng Đan thuộc làng Vũ Đại, xã Gia Trấn, trên đường công tác vào vùng địch hậu; năm 1996 mộ ông được tìm thấy ở nghĩa trang huyện Gia Viễn và đưa về quê Hà Nam. Hang Soi trong xã là nơi tưởng niệm bộ đội và dân bị địch hun khói trong kháng chiến.

Hành chính

Các xã Gia Thanh, Gia Xuân, Gia Trấn thuộc huyện Gia Viễn; từ 1977 đến 1981 thuộc huyện Hoàng Long, rồi về lại Gia Viễn. Theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15, toàn bộ ba xã hợp thành xã Gia Trấn mới, hoạt động từ 1/7/2025. Các thôn được Wikipedia kê: Gián Khẩu, Cung Quế, Sơn Quyết, Đồng Xuân, Gia Thanh, Thượng Hòa, Địch Lộng, Trì Động, Mưỡu Giáp.

Dân cư – xã hội

Dân số 20.619 người, tập trung dọc quốc lộ 1 và các làng bên sông. Khu công nghiệp kéo theo lao động từ các xã lân cận tới làm việc. Ngoài các làng lương có đình, chùa, xã có các họ đạo Thanh Giang, Trà Lai, Quan Quế, An Phong và nhà thờ xứ Miễu Giáp. Nhiều dòng họ còn giữ nhà thờ tổ: Bùi Xuân, Bùi Huy, Bùi Đức, Vũ, Mai, Đinh.

Kinh tế

Khu công nghiệp Gián Khẩu nằm trên đất Gia Trấn và Gia Xuân cũ (khoảng 93 ha theo Wikipedia), cách trung tâm Hoa Lư khoảng 10 km, có các nhà máy may mặc, chế biến thực phẩm, lắp ráp điện tử, vật liệu xây dựng và nhà máy ô tô Hyundai Thành Công. Cảng Gián Khẩu trên sông Đáy nằm trong quy hoạch đường thủy nội địa của tỉnh. Ngoài công nghiệp, xã có chợ Gián Khẩu (thôn Gián Khẩu) và chợ Đò (thôn Thượng Hòa) – hai chợ được xếp hạng của huyện cũ; nghề thêu ren Vũ Đại (Gia Xuân cũ) vẫn được kê trong danh mục nghề của Gia Viễn. Nông nghiệp lúa giảm dần diện tích do chuyển sang đất công nghiệp.

Văn hóa – di tích

• Động – chùa Địch Lộng (thôn Địch Lộng), xếp hạng di tích quốc gia năm 1990; theo Wikipedia được vua Minh Mạng ban năm chữ "Nam thiên đệ tam động". Dân xã Gia Thanh mở chùa trong động từ năm 1740 (Cảnh Hưng nguyên niên).
• Kẽm Trống, thắng cảnh quốc gia công nhận năm 1962, gắn với bài thơ cùng tên của Hồ Xuân Hương.
• Đền Cổ Hạc, đình Vũ Nhì, đình Đồng Xuân thờ Bố Cái Đại vương Phùng Hưng; đình Cung Quế thờ Triệu Quang Phục; đình Nam Phúc thờ Thành hoàng và thiền sư Nguyễn Minh Không.
• Miếu Quan Nghè thờ tiến sĩ Đinh Thúc Thông; chùa Đô, chùa Cung Quế, chùa Nam Phúc, chùa An Khánh.

Giao thông

Xã nằm trên quốc lộ 1 và quốc lộ 37C. Sông Đáy và sông Hoàng Long đều là tuyến thủy quốc gia; cảng Gián Khẩu nằm ở ngã ba sông. Theo Wikipedia, từ cầu Khuất đi theo bờ nam sông Đáy về hướng tây chưa tới 1 km là tới chùa Địch Lộng.

Bản đồ Xã Gia Trấn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Gia Trấn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Gia Viễn trước đây

• Phường Tây Hoa Lư 46.648
• Xã Đại Hoàng 23.848
• Xã Gia Hưng 21.669
• Xã Gia Phong 13.034
• Xã Gia Vân 25.920
• Xã Gia Viễn 28.921