Xã Gia Phong

Tổng quan

Xã Gia Phong ở phía tây nam vùng Gia Viễn cũ, tỉnh Ninh Bình, nơi sông Hoàng Long uốn qua những bãi bồi rộng. Trên một bãi sông thuộc đất Gia Lạc cũ là đảo cò Gia Lạc, nơi hàng nghìn con cò, vạc về trú và làm tổ mỗi năm. Quốc lộ 21C và quốc lộ 45 cùng đi qua xã.

Xã rộng 18,53 km², dân số 13.034 người, mật độ khoảng 703 người/km² – quy mô dân số nhỏ nhất trong sáu xã, phường có đất Gia Viễn cũ. Trụ sở xã đặt tại xóm 4 Ngọc Động.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã mới giữ tên xã Gia Phong cũ; hai tên Gia Lạc, Gia Minh không còn dùng. Cả ba tên đều theo khuôn đặt tên các xã huyện Gia Viễn sau năm 1945: chữ đầu Gia lấy từ tên huyện, thường viết 嘉 – tốt đẹp.

Chữ Phong có nhiều khả năng. Trong tên đất, âm này hay ứng với 豐 – đầy đủ, dồi dào, được mùa (như phong phú, phong đăng); cũng có thể là 峰 – đỉnh núi, hoặc 風 – gió, phong tục. Chưa tìm được văn bản gốc ghi chữ Hán của tên xã, nên không khẳng định chữ nào; cách hiểu "tốt đẹp, dồi dào" chỉ là cách hiểu thường gặp. Một điều dễ gây nhầm: tiếng Việt có từ gia phong (家風 – nề nếp, nếp nhà), nhưng chữ Gia trong tên xã là chữ của huyện Gia Viễn chứ không phải chữ 家 "nhà".

Trong xã, tên làng Phong Tĩnh – làng vận tải thủy của Gia Phong cũ – cũng có âm Phong. Các làng khác như Lỗi Sơn, Ngọc Động, Chỉnh Đốn, Mai Sơn, Lạc Khoái, Trà Đính mang tên cổ hơn. Trong cả nước không có xã, phường nào khác tên Gia Phong.

Địa lý

Theo Wikipedia, Gia Phong giáp xã Đại Hoàng ở phía đông, xã Thanh Sơn (vùng Nho Quan cũ) ở phía tây, phường Tây Hoa Lư ở phía nam, các xã Gia Tường và Gia Viễn ở phía bắc. Sông Hoàng Long chảy qua xã; tại đập tràn Lạc Khoái, sông nhận nước từ hệ sông Rịa – sông Chim đổ vào.

Địa hình là đồng chiêm trũng và bãi bồi ngoài đê thuộc vùng phân lũ, có vài núi đá vôi rải rác (núi Con Mèo). Bãi sông có cây bụi rậm – điều kiện để chim nước về làm tổ.

Đoạn mang tên Hoàng Long chỉ dài khoảng 25 km, từ Kênh Gà tới Gián Khẩu, nhưng theo Wikipedia lòng sông rộng chừng 200 m mùa khô và có thể lên tới 1.200 m khi nước lũ tràn bãi. Sông nằm lọt trong ô trũng phân lũ, nên đất bãi của Gia Phong mùa mưa thường ngập, mùa khô mới trồng màu được. Khí hậu theo kiểu nhiệt đới gió mùa của đồng bằng Bắc Bộ, có mùa đông lạnh và mưa tập trung vào mùa hè.

Lịch sử

Đất Gia Phong thuộc huyện Gia Viễn, phủ Trường Yên từ thời Lê, đến năm 1831 thuộc tỉnh Ninh Bình. Ngày 18/12/1976, xóm Mai Sơn của xã Gia Ninh được nhập vào xã Gia Lạc (Quyết định 1506/QĐ-TCCP). Năm 1977 các xã thuộc huyện Hoàng Long – huyện ghép từ Gia Viễn và Nho Quan – đến năm 1981 về lại Gia Viễn; tỉnh Ninh Bình được tái lập khi Quốc hội chia tỉnh Hà Nam Ninh (nghị quyết ngày 26/12/1991). Wikipedia ghi xã Gia Phong được phong danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

Theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15, toàn bộ ba xã Gia Lạc, Gia Minh, Gia Phong hợp thành xã Gia Phong mới, hoạt động từ 1/7/2025. Xã có 7 thôn: Lỗi Sơn, Ngọc Động, Chỉnh Đốn, Mai Sơn, Lạc Khoái, Thống Nhất, Trà Đính.

Dân cư – xã hội

13.034 người sống thưa hơn các xã phía đông. Làng chủ yếu là làng nông, một số thôn ven sông theo nghề thuyền. Tục lệ cưới hỏi, ma chay của vùng có món canh loóng (lõi thân chuối) được Wikipedia nhắc như món đặc trưng. Cơ sở giáo dục, y tế của ba xã cũ được sắp xếp lại theo địa bàn xã mới.

Kinh tế

Nông nghiệp lúa chiêm, chăn nuôi và trồng màu bãi sông là nghề chính. Khoai lang Hoàng Long – giống khoai ruột vàng, bở từng nổi tiếng của bãi sông – nay theo Wikipedia ít còn trồng. Làng Phong Tĩnh giữ nghề vận tải thủy trên sông Hoàng Long. Chợ Lê ở thôn Mai Sơn (Gia Lạc cũ) là chợ được xếp hạng của huyện cũ. Mắm tép là sản vật chung của vùng chiêm trũng Gia Viễn.

Văn hóa – di tích

Tính đến năm 2014, Gia Phong cũ có hai di tích cấp quốc gia và ba di tích cấp tỉnh (theo Wikipedia):

• Chùa Lỗi Sơn (Am Trạch tự) – di tích quốc gia.
• Nhà thờ Đinh Huy Đạo – di tích quốc gia.
• Đền Vò – núi Con Mèo, đình Danh Động, chùa Chính Dương – di tích cấp tỉnh.

Gia phả họ Đinh trong vùng ghi các ông Đinh Thổng và Phạm Chòm theo Lê Lợi đánh quân Minh thế kỷ XV; đây là tư liệu gia phả, chưa đối chiếu được với chính sử.

Du lịch

Đảo cò Gia Lạc nằm giữa bãi sông Hoàng Long, cách trung tâm Hoa Lư khoảng 20 km. Mùa chim đẻ trứng vào tháng 3–4; chiều tối là lúc đàn chim từ các cánh đồng bay về. Cùng với vườn chim Thung Nham, đầm Vân Long, đầm Cút, đây là một trong những nơi tụ chim của Ninh Bình.

Giao thông

Xã nằm trên quốc lộ 21C và quốc lộ 45; tỉnh lộ 477C từ trung tâm xã Gia Viễn đi qua Gia Lạc, Gia Phong cũ về phía Quỳnh Lưu.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "thôn…, xã Gia Phong, tỉnh Ninh Bình". Người dân các thôn thuộc Gia Lạc, Gia Minh cũ không còn ghi tên xã cũ trong địa chỉ hành chính; thủ tục làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã Gia Phong.

Bản đồ Xã Gia Phong

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Gia Phong được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Gia Viễn trước đây

• Phường Tây Hoa Lư 46.648
• Xã Đại Hoàng 23.848
• Xã Gia Hưng 21.669
• Xã Gia Trấn 20.619
• Xã Gia Vân 25.920
• Xã Gia Viễn 28.921