Xã Nghĩa Hưng

Tổng quan

Xã Nghĩa Hưng giữ tên của một phủ, rồi một huyện có lịch sử hơn năm thế kỷ ở đầu nam châu thổ sông Hồng. Xã được lập ngày 1/7/2025 từ thị trấn Liễu Đề – huyện lỵ huyện Nghĩa Hưng từ năm 1987 – và ba xã Nghĩa Châu, Nghĩa Trung, Nghĩa Thái.

Theo số liệu sắp xếp, xã rộng 26,31 km², dân số 38.631 người, mật độ khoảng 1.470 người/km². Trụ sở xã đặt trên đường Trần Phú (khu trung tâm Liễu Đề cũ). Quốc lộ 37B và tuyến cao tốc Ninh Bình – Hải Phòng đi qua địa bàn (theo Wikipedia).

Vùng đất này có truyền thống khoa bảng hiếm có của huyện Đại An xưa: các làng Đào Lạng, Đào Khê (vùng Nghĩa Thái, Nghĩa Châu cũ) là quê của hai hoàng giáp thời Lê – Mạc và thám hoa Vũ Công Tế (1718). Ngày nay Liễu Đề nổi tiếng với phiên chợ Xuân mùng 6 Tết, làng nón Đào Khê và làng chiếu Liêu Hải.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã kế thừa tên huyện Nghĩa Hưng. Theo Wikipedia, "Nghĩa Hưng" vốn là tên một phủ đặt thời Lê Thánh Tông (năm 1469), ở phía đông nam trấn Sơn Nam, gồm bốn huyện Đại An, Vọng Doanh (từ 1822 gọi là Phong Doanh), Thiên Bản (nay là Vụ Bản) và Ý Yên. Huyện Đại An – phần đất của huyện Nghĩa Hưng sau này – thời Bắc thuộc có tên Đại Ác, theo tên cửa biển Đại Ác (Đại Nha); năm 1044 vua Lý Thái Tông đổi thành Đại An. Sau Cách mạng Tháng Tám, phủ Nghĩa Hưng đổi thành huyện Nghĩa Hưng, và các xã trong huyện đều mang chữ "Nghĩa" đứng đầu.

Chữ Hán là 義興. Nghĩa 義 là điều phải, lẽ phải, đạo nghĩa (như "nhân nghĩa", "nghĩa khí"); Hưng 興 là dấy lên, hưng thịnh. Ghép lại, Nghĩa Hưng là "đạo nghĩa được dấy lên, hưng thịnh" – một tên mang ý nghĩa đạo lý.

Tên Liễu Đề của thị trấn cũ nay vẫn dùng cho thôn Liễu Đề, giáo xứ Liễu Đề và khu trung tâm. Trùng tên: tỉnh Nghệ An cũng có xã Nghĩa Hưng; khi ghi địa chỉ cần kèm tỉnh: "xã Nghĩa Hưng, tỉnh Ninh Bình".

Địa lý

Xã nằm ở phía bắc vùng Nghĩa Hưng cũ. Theo Wikipedia, huyện Nghĩa Hưng cũ "nằm lọt giữa ba con sông": sông Đào ở phía bắc, sông Đáy ở phía tây (ranh giới với vùng Yên Khánh, Kim Sơn của Ninh Bình cũ) và sông Ninh Cơ ở phía đông. Bài Wikipedia về xã ghi xã có sông Đáy và sông Ninh Cơ chảy qua. Các xã lân cận gồm Đồng Thịnh ở phía bắc, Nghĩa Sơn ở phía nam, vùng Trực Ninh cũ ở phía đông.

Địa hình đồng bằng phù sa bằng phẳng, đất màu mỡ, thích hợp trồng lúa và hoa màu; ven sông có bãi bồi. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh, mùa hè nóng ẩm có bão.

Lịch sử

Đất Đại An

Theo Wikipedia, sử chép năm 571 Triệu Việt Vương tự vẫn ở cửa Đại Nha, và năm 979 quân Chiêm Thành theo cửa Đại Ác vào đánh nước Việt – cửa biển Đại Ác/Đại An gắn liền với tên vùng đất. Thời thuộc Minh huyện gọi là Đại Loan; nhà Lê lấy lại tên Đại An, đặt thuộc phủ Nghĩa Hưng (1469). Đầu triều Nguyễn, huyện có lúc thuộc Thanh Hoa ngoại trấn (Ninh Bình), từ 1806 trở lại phủ Nghĩa Hưng.

Thị trấn Liễu Đề

Sau năm 1954, một phần địa bàn xã Nghĩa Hưng hiện nay là xã Trực Hòa của huyện Trực Ninh. Ngày 25/4/1961, Quyết định 49-CP chuyển xã Trực Hòa sang huyện Nghĩa Hưng, đổi tên là Nghĩa Hiệp. Ngày 13/2/1987, Quyết định 26-HĐBT lập thị trấn Liễu Đề, huyện lỵ huyện Nghĩa Hưng, trên cơ sở toàn bộ xã Nghĩa Hiệp và 26,8 ha của xã Nghĩa Trung. Các xã Nghĩa Châu, Nghĩa Trung, Nghĩa Thái có mặt trong danh sách 22 xã đầu tiên của huyện sau năm 1945; năm 1964 hai thôn Chương Nghĩa, Tràng Khê của xã Nghĩa Minh nhập về Nghĩa Châu, năm 1977 thôn Thắng Hạ của Hoàng Nam nhập về Nghĩa Châu.

Năm 2025

Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp toàn bộ thị trấn Liễu Đề và các xã Nghĩa Thái, Nghĩa Châu, Nghĩa Trung thành xã Nghĩa Hưng, thuộc tỉnh Ninh Bình; xã hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 38.631 người, chia thành 16 thôn theo Wikipedia: Liễu Đề, Thụ Ích, Hồng Thái, Nhân Hậu, Phúc An, Nghĩa Thái, Liêu Hải, Nghĩa Trung, Thái Trung, Thái Châu, Đào Khê, Nghĩa Châu, Đông Thọ, Nghĩa Hiệp, Nam Phú, Phú Dương.

Huyện Nghĩa Hưng cũ có khoảng 48,9% dân số theo đạo Công giáo (Wikipedia). Giáo xứ Liễu Đề với đền thánh Liễu Đề là một trung tâm tôn giáo; bên cạnh đó có đền, chùa và phủ thờ Thánh Mẫu Viên Hưng. Là trung tâm huyện cũ, xã có Trường THPT A Nghĩa Hưng (theo Wikipedia đặt tại Liễu Đề) cùng các cơ sở y tế, văn hóa cấp vùng.

Kinh tế

Kinh tế xã gồm thương mại – dịch vụ ở khu trung tâm Liễu Đề, nghề thủ công và nông nghiệp. Theo danh sách làng nghề huyện Nghĩa Hưng trên Wikipedia: làng nón Đào Khê (Nghĩa Châu) và làng dệt chiếu Liêu Hải (Nghĩa Trung). Chiếu cói và nón lá là hai sản phẩm thủ công quen thuộc của vùng ven biển Nam Định cũ, gắn với cây cói và lá nón.

Nông nghiệp trồng lúa, khoai, lạc và các cây màu (Wikipedia ghi cơ cấu nông nghiệp của huyện cũ gồm lúa, khoai, lạc, đay, cói, chăn nuôi vịt, lợn). Tuyến cao tốc Ninh Bình – Hải Phòng và Quốc lộ 37B qua xã mở thêm điều kiện cho dịch vụ, vận tải.

Văn hóa

Theo Wikipedia, ngày mùng 6 Tết hằng năm thị trấn Liễu Đề cũ có phiên chợ Xuân truyền thống – một phiên chợ đầu năm của vùng, họp trước chợ Viềng Hải Lạng (mùng 7 Tết) ở xã Đồng Thịnh lân cận. Trong xã có đền, chùa, phủ thờ Thánh Mẫu Viên Hưng và đền thánh Liễu Đề của giáo xứ.

Vùng Đào Lạng, Đào Khê là đất khoa bảng của huyện Đại An: theo Wikipedia, Vũ Triệt Võ đỗ Hoàng giáp năm 1487 (đời Lê Thánh Tông), Trần Hữu Thành đỗ Hoàng giáp năm 1586 (đời Mạc Mậu Hợp), Vũ Công Tế đỗ Hội nguyên, Đình nguyên, Thám hoa khoa Mậu Tuất 1718 (đời Lê Dụ Tông), làm quan đến Tả thị lang.

Nhân vật

• Vũ Triệt Võ (1460–?), người Đào Lạng, Hoàng giáp năm 1487, Hình bộ Tả thị lang.
• Trần Hữu Thành (1558–?), người Đào Lạng, Hoàng giáp năm 1586 thời Mạc.
• Vũ Công Tế (1687–1745), người Đào Khê, Thám hoa năm 1718, tước Tô Xuyên bá.

(Theo mục danh nhân huyện Nghĩa Hưng trên Wikipedia.)

Bản đồ Xã Nghĩa Hưng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Nghĩa Hưng được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Nghĩa Hưng trước đây

• Xã Đồng Thịnh 30.888
• Xã Hồng Phong 28.215
• Xã Nghĩa Lâm 30.959
• Xã Nghĩa Sơn 28.669
• Xã Quỹ Nhất 32.984
• Xã Rạng Đông 30.956