Xã Quỹ Nhất

Tổng quan

Làng Thư Điền – do Đốc học kiêm Doanh điền sứ Nam Định, tiến sĩ Doãn Khuê, tổ chức khai hoang lấn biển giữa thế kỷ XIX – nay nằm trong xã Quỹ Nhất; người dân lập đền thờ ông làm thành hoàng. Xã được lập ngày 1/7/2025 từ thị trấn Quỹ Nhất và hai xã Nghĩa Thành, Nghĩa Lợi.

Theo số liệu sắp xếp, xã rộng 32,7 km² – lớn nhất vùng Nghĩa Hưng cũ – với 32.984 người, mật độ khoảng 1.010 người/km². Trụ sở đặt tại thôn Giáp Nhì. Quốc lộ 21B đi qua xã; theo Wikipedia, cầu Thịnh Long qua sông Ninh Cơ có điểm cuối ở xã Nghĩa Bình cũ – nay thuộc Quỹ Nhất.

Thị trấn Quỹ Nhất cũ là trung tâm phía nam của huyện Nghĩa Hưng, nơi đặt Trường THPT B Nghĩa Hưng và Trung tâm giáo dục thường xuyên Nghĩa Tân (theo Wikipedia).

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã kế thừa tên thị trấn Quỹ Nhất. Theo Wikipedia, ngày 19/11/2007 Chính phủ ban hành Nghị định 171/2007/NĐ-CP thành lập thị trấn Quỹ Nhất trên cơ sở toàn bộ 546,49 ha và 6.274 nhân khẩu của xã Nghĩa Hòa; năm 2024 thị trấn nhận thêm hai xã Nghĩa Bình và Nghĩa Tân. Như vậy tên Quỹ Nhất không theo khuôn "Nghĩa + một chữ" của các xã trong huyện – đây là một tên riêng, chưa tra được tài liệu ghi nguồn gốc.

Về mặt chữ, Nhất trong tiếng Hán Việt thường là 一 (một, thứ nhất); chữ Quỹ thì chưa xác định được, nên không thể khẳng định chữ Hán gốc của cả tên. Ở đây chỉ ghi nhận: Quỹ Nhất là tên thị trấn từ năm 2007, nay là tên xã. Dị bản chính tả Quỹ Nhất / Quĩ Nhất (và đôi khi "Quý Nhất" trên một số trang) đều chỉ cùng một địa danh.

Hai xã cũ: Nghĩa Thành có tên làng gốc là Thư Điền (lập năm 1854); Nghĩa Lợi lập từ những năm 1930. Cả nước không có xã, phường nào khác tên Quỹ Nhất.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp Hải Thịnh ở phía đông (bên kia sông Ninh Cơ), Nghĩa Lâm và Quang Thiện ở phía tây, Rạng Đông ở phía nam, Hồng Phong và Kim Sơn ở phía bắc. Xã có sông Đáy và sông Ninh Cơ chảy qua.

Đây là vùng đất bồi khai khẩn từ thế kỷ XIX – XX, địa hình thấp, bằng, đất phù sa ven biển. Theo Wikipedia, rừng phòng hộ ven biển Nghĩa Hưng có vùng chuyển tiếp ở xã Nghĩa Lợi cũ, được UNESCO đưa vào Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng của bão và triều cường.

Lịch sử

Doãn Khuê và làng Thư Điền

Theo Wikipedia, khi mới lập làng năm 1854, vùng Nghĩa Thành (lúc đó chỉ có làng Thư Điền) thuộc tổng Sĩ Lâm, huyện Đại An, phủ Nghĩa Hưng; tổng Sĩ Lâm lập từ trại Sĩ Lâm – vùng đất khai hoang của Hoàng giáp Phạm Văn Nghị. Làng Thư Điền do tiến sĩ Doãn Khuê (1813–1878), Đốc học kiêm Doanh điền sứ Nam Định, tổ chức khai hoang lấn biển lập nên. Khi Pháp đánh Bắc Kỳ lần thứ nhất (1873), Doãn Khuê cùng các con lập đội nghĩa quân chống Pháp mà nòng cốt là con em Nghĩa Thành.

Nghĩa Lợi và thị trấn Quỹ Nhất

Theo Wikipedia, xã Nghĩa Lợi hình thành từ những năm 1930, do quá trình chuyển cư từ các huyện Ý Yên, Hải Hậu, Xuân Trường, Nam Trực…; các cộng đồng dân cư mang theo phong tục và tên làng của quê cũ. Ngày 23/2/1974, xóm Bốn Mươi của xã Nghĩa Phong nhập vào Nghĩa Bình, xóm Vân Cù của Nghĩa Bình nhập vào Nghĩa Tân. Ngày 19/11/2007, xã Nghĩa Hòa chuyển thành thị trấn Quỹ Nhất; ngày 1/9/2024, Nghĩa Bình (8,15 km²) và Nghĩa Tân (6,28 km²) nhập vào thị trấn.

Năm 2025

Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp toàn bộ thị trấn Quỹ Nhất, xã Nghĩa Thành và xã Nghĩa Lợi thành xã Quỹ Nhất, thuộc tỉnh Ninh Bình; xã hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 32.984 người, chia thành 15 thôn theo Wikipedia: Nghĩa Bình, Quần Phương, Tân Thành, Giáo Lạc, Nghĩa Tân, Minh Tân, Nghĩa Hòa, Thúc Kháng, Thạch Giang, Nghĩa Thành, Thư Điền, Tây Thành, Nghĩa Lợi, Tràng An, Đồng Lạc.

Huyện Nghĩa Hưng cũ có khoảng 48,9% dân số theo Công giáo (Wikipedia); trong xã có các nhà thờ giáo xứ cùng với đình, đền, chùa. Theo Wikipedia, xã có Trường THPT B Nghĩa Hưng và Trung tâm giáo dục thường xuyên Nghĩa Tân.

Kinh tế

Kinh tế xã gồm nông nghiệp (lúa, cói, màu), nuôi trồng thủy sản và nghề thủ công. Danh sách làng nghề huyện Nghĩa Hưng trên Wikipedia ghi nghề mây tre đan ở thị trấn Quỹ Nhất và làng đan cói Đồng Nam (Nghĩa Lợi). Huyện Nghĩa Hưng cũ là địa phương có bờ biển và diện tích nuôi trồng thủy hải sản lớn nhất tỉnh Nam Định cũ, với thủy sản là mũi nhọn kinh tế vùng ven biển.

Thị trấn Quỹ Nhất cũ là trung tâm thương mại – dịch vụ phía nam huyện. Cầu Thịnh Long (thông xe tháng 5/2020) và Quốc lộ 21B giúp xã kết nối trực tiếp với vùng Hải Hậu, thuận lợi giao thương.

Văn hóa

Di tích tiêu biểu là nơi thờ tiến sĩ Doãn Khuê: theo Wikipedia, nhân dân Nghĩa Thành lập đền thờ ông làm thành hoàng, và đình xã Quỹ Nhất có tượng thờ ông; từ đường và lăng mộ tiến sĩ Doãn Khuê đã được công nhận di tích. Huyện Nghĩa Hưng cũ cũng nêu đền thờ Doãn Khuê (xã Nghĩa Thành) trong các điểm du lịch văn hóa.

Văn hóa của các xóm chuyển cư ở Nghĩa Lợi giữ phong tục của nhiều vùng quê Nam Định cũ. Nhà thờ Công giáo, đình làng thờ người khai khẩn là hai lớp di sản song hành của vùng đất lấn biển này.

Nhân vật

• Doãn Khuê (1813–1878) – tiến sĩ, Đốc học kiêm Doanh điền sứ, người lập làng Thư Điền và lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp năm 1873.
• Đoàn Hồng Phong (sinh 1963), quê thị trấn Quỹ Nhất – Tổng Thanh tra Chính phủ từ năm 2021 (theo Wikipedia).
• Lâm Bảo Ngọc (sinh 1996), quê thị trấn Quỹ Nhất – ca sĩ, á quân Giọng hát Việt 2019.

Bản đồ Xã Quỹ Nhất

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Quỹ Nhất được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Nghĩa Hưng trước đây

• Xã Đồng Thịnh 30.888
• Xã Hồng Phong 28.215
• Xã Nghĩa Hưng 38.631
• Xã Nghĩa Lâm 30.959
• Xã Nghĩa Sơn 28.669
• Xã Rạng Đông 30.956