Xã Cao Phong

Tổng quan

Cao Phong là một xã ở phía nam tỉnh Phú Thọ, kế thừa vùng lõi của huyện Cao Phong cũ thuộc tỉnh Hòa Bình. Xã gồm thị trấn huyện lỵ Cao Phong cùng hai xã liền kề là Hợp Phong và Thu Phong; trụ sở xã đặt tại Khu 2, dùng lại trụ sở HĐND – UBND huyện Cao Phong trước đây.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 77,76 km², dân số 20.372 người, mật độ khoảng 262 người/km² — cao hơn hẳn hai xã cùng gốc huyện là Thung Nai (khoảng 123 người/km²) và Mường Thàng (khoảng 217 người/km²). Quốc lộ 6 chạy xuyên địa bàn, nối khu đô thị Hòa Bình cũ ở phía bắc với vùng Tân Lạc, Mai Châu ở phía tây nam.

Tên Cao Phong gắn với một sản vật được biết đến rộng rãi là cam Cao Phong, trồng trên các đồi thấp từ thời nông trường quốc doanh. Ngoài ra, khu đền Bồng Lai trong động Thiên Thai là nơi thờ Cô Đôi Thượng Ngàn, một nhân vật trong tín ngưỡng thờ Mẫu.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên Cao Phong của thị trấn huyện lỵ – đơn vị trung tâm trong ba đơn vị hợp thành. Tên thị trấn, tên huyện lập năm 2001 và tên nông trường quốc doanh trước đó đều bắt nguồn từ một tên cũ hơn: tổng Cao Phong của châu Kỳ Sơn trước Cách mạng Tháng Tám. Theo Wikipedia tiếng Việt, tổng này khi ấy chỉ gồm hai xã là Cao Phong và Thạch Yên.

Một loạt tên “-Phong”: tháng 8/1954, Ủy ban kháng chiến hành chính Liên khu III chia xã Cao Phong cũ thành tám xã, tất cả đều lấy chữ Phong làm vần cuối và ghép với một chữ chỉ phương hướng hay ước vọng: Đông Phong, Tây Phong, Nam Phong, Bắc Phong, Dũng Phong, Tân Phong, Thu Phong, Xuân Phong. Bốn trong tám xã ấy (Thu Phong, cùng Đông Phong, Tân Phong, Xuân Phong – ba xã đã gộp thành Hợp Phong năm 2020) nay nằm trong xã Cao Phong; Bắc Phong thuộc Thung Nai, còn Dũng Phong, Nam Phong, Tây Phong thuộc Mường Thàng. Như vậy, sau hơn 70 năm tách ra, một nửa số xã “-Phong” lại trở về dưới tên gốc.

Phân tích Hán Việt: Cao gần như chắc chắn là chữ 高 — cao, ở trên cao. Âm Phong ứng với nhiều chữ: 峰 (đỉnh núi), 豐 (đầy đủ, sung túc), 風 (gió, phong tục). Chưa tìm được văn bản chữ Hán của tổng Cao Phong nên không thể khẳng định chữ nào; hai cách hiểu thường gặp là “ngọn núi cao” (高峰) hoặc “cao và sung túc” (高豐). Từ điển nhà có mục Cao Phong ghi nhận đây là tên địa danh ở Hòa Bình.

Lịch sử tên: tổng Cao Phong (trước 1945) → xã Cao Phong thuộc huyện Kỳ Sơn (sau 1945) → tên được dùng cho thị trấn nông trường Cao Phong (1968), thị trấn Cao Phong (1994), huyện Cao Phong (2001–2025) → xã Cao Phong từ 1/7/2025. Trước đó đã có một xã Cao Phong khác ở huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc; xã ấy nay thuộc xã Sơn Đông, nên trong tỉnh Phú Thọ mới chỉ còn một đơn vị mang tên này.

Địa lý

Xã nằm ở khoảng giữa vùng Hòa Bình cũ. Theo Wikipedia tiếng Việt, Cao Phong giáp phường Thống Nhất ở phía bắc, xã Mường Động ở phía đông, Thung Nai ở phía tây và Mường Thàng ở phía nam.

Địa hình là các dải đồi thấp và thung lũng xen núi đá vôi, đặc trưng của vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng sông Hồng và núi Tây Bắc. Các đồi thoải quanh thị trấn cũ thuận cho cây ăn quả có múi, còn phía tây xã tiến dần về vùng hồ thủy điện Hòa Bình. Con dốc dài trên quốc lộ 6 ở phía bắc xã thường được gọi là dốc Cun; tên xóm Đỉnh Cun (nay thuộc thôn Thu Phong) phản ánh địa danh này.

Khí hậu theo kiểu chung của vùng Hòa Bình cũ: nhiệt đới gió mùa với mùa đông khô lạnh, ít mưa và mùa hè nóng, mưa nhiều; nhiệt độ trung bình năm trên 23 °C, tháng 7 nóng nhất, tháng 1 lạnh nhất. Mùa mưa trùng với thời kỳ quả cam lớn, còn những tháng hanh khô cuối năm là mùa thu hoạch.

Lịch sử

Từ tổng Cao Phong đến tám xã “Phong”

Trước năm 1945, vùng đất này là tổng Cao Phong thuộc châu Kỳ Sơn, tỉnh Hòa Bình. Sau Cách mạng Tháng Tám, Cao Phong là một xã của huyện Kỳ Sơn. Tháng 8/1954, xã Cao Phong được chia thành tám xã nhỏ hơn như đã kể ở trên.

Nông trường và thị trấn

Ngày 8/2/1968, thị trấn nông trường Cao Phong được thành lập — mô hình đơn vị hành chính gắn với một nông trường quốc doanh, phổ biến ở miền Bắc những năm 1960–1970. Ngày 1/8/1994, thị trấn nông trường được giải thể để lập thị trấn Cao Phong. Ngày 12/12/2001, Nghị định 95/2001/NĐ-CP chia huyện Kỳ Sơn thành hai huyện Kỳ Sơn và Cao Phong; thị trấn Cao Phong trở thành huyện lỵ của huyện mới, ban đầu gồm thị trấn và 12 xã.

Hai lần sắp xếp

Theo Nghị quyết 830/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020), ba xã Đông Phong, Tân Phong, Xuân Phong hợp thành xã Hợp Phong. Ngày 16/6/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Phú Thọ (tỉnh mới hình thành từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15): thị trấn Cao Phong, xã Hợp Phong và xã Thu Phong hợp thành xã Cao Phong, hoạt động từ 1/7/2025 khi cấp huyện chấm dứt.

Sau sắp xếp, xã có 31 khu – xóm. Theo Wikipedia tiếng Việt, ngày 25/6/2026 HĐND xã ban hành Nghị quyết 24/NQ-HĐND gộp lại còn 20 thôn, trong đó có các thôn mang tên cũ như Thu Phong, Hợp Tiến, Bưng, Quáng, Trang Trong, Trang Trên và các thôn số 1 đến 7 của khu thị trấn.

Dân cư và xã hội

Với 20.372 người, xã Cao Phong tập trung khoảng 40% dân số của ba xã kế thừa huyện Cao Phong cũ. Dân cư đông nhất ở các khu đánh số của thị trấn cũ dọc quốc lộ 6; các xóm phía ngoài như Bưng, Chằng, Quáng, Trang, Rú, Nhõi, Mừng, Cạn mang tên gốc Mường và trải theo thung lũng, chân đồi.

Vùng Hòa Bình cũ là địa bàn cư trú lâu đời của người Mường — theo điều tra năm 1999, người Mường chiếm khoảng 63% dân số tỉnh Hòa Bình — sống đan xen với người Kinh. Khu nông trường Cao Phong là nơi có nhiều gia đình người Kinh từ đồng bằng lên lập nghiệp trong phong trào khai hoang những năm 1960, như mô tả chung về dân cư Hòa Bình của Wikipedia tiếng Việt. Số liệu thành phần dân tộc riêng cho xã mới chưa được công bố trong các nguồn đã tra.

Là trung tâm cũ của huyện, xã có hệ thống trường học các cấp và cơ sở y tế phục vụ cả vùng; từ 1/1/2026, theo Nghị quyết 111/2025/UBTVQH15 về phân loại đô thị, phần thị trấn Cao Phong cũ được xác định là đô thị loại III.

Kinh tế

Kinh tế xã dựa chủ yếu vào cây ăn quả có múi. Cam Cao Phong được Wikipedia tiếng Việt xếp trong danh mục đặc sản tiêu biểu của tỉnh Hòa Bình; vùng trồng phát triển từ thời thị trấn nông trường (1968) và lan ra các xã quanh huyện lỵ. Trên đồi còn có mía tím — một sản vật khác của vùng Hòa Bình — cùng lúa nước ở các chân ruộng thung lũng, ngô, sắn và chăn nuôi gia đình.

Thương mại, dịch vụ tập trung ở khu thị trấn cũ, nơi có chợ và các cửa hàng dọc quốc lộ 6. Vào mùa cam, các hộ dựng điểm bán dọc tuyến quốc lộ, phục vụ khách đi Tây Bắc và người từ Hà Nội lên mua tận vườn; một số vườn kết hợp đón khách tham quan, hái quả.

Các số liệu chi tiết về diện tích, sản lượng cam của riêng xã mới chưa có trong các nguồn đã tra nên không nêu ở đây.

Văn hóa

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Cao Phong là vùng đất gắn với truyền thuyết về Cô Đôi Thượng Ngàn — một vị tiên nữ trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ, được hát trong các bản văn chầu cùng tên. Đền Bồng Lai nằm trong động Thiên Thai, khu núi Đầu Rồng; tương truyền đây là nơi gia đình vị quan họ Hà, cha của Cô Đôi, từ Nho Quan (Ninh Bình) lên lập nghiệp, cũng là nơi Cô hóa. Đền cổ chỉ còn phế tích; ngôi đền hiện nay được xây dựng lại trong những năm 2013–2014 và còn giữ hai đạo sắc phong.

Đời sống văn hóa của các xóm Mường giữ những nét chung của người Mường Hòa Bình: nhà sàn, tiếng Mường, cồng chiêng, hát ví, hát đang và các nghi lễ Mo Mường trong tang lễ, lễ mừng lúa mới. Cao Phong nằm giữa hai trong bốn mường cổ lừng danh — Mường Thàng ở phía nam và Mường Động ở phía đông — theo câu nói quen thuộc “Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động”.

Giao thông

Quốc lộ 6 cắt ngang xã theo hướng bắc – nam, là trục chính nối với khu đô thị Hòa Bình cũ và Hà Nội ở phía bắc, với Tân Lạc, Mai Châu và Sơn La ở phía tây nam. Gần dốc Cun có đường tỉnh 12B rẽ sang phía đông, đi vùng Kim Bôi rồi nối với quốc lộ 21A ở vùng Lạc Thủy cũ.

Hành chính

Địa chỉ hành chính mới viết là “Xã Cao Phong, tỉnh Phú Thọ”, không còn cấp huyện. Thủ tục hành chính cấp xã thực hiện tại trụ sở xã ở Khu 2 (trụ sở huyện cũ) và qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Cao Phong

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Cao Phong được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Cao Phong trước đây

• Xã Mường Thàng 19.883
• Xã Thung Nai 10.600