Xã Mường Thàng

Tổng quan

Mường Thàng là xã ở phía nam vùng Cao Phong cũ, tỉnh Phú Thọ. Đây là một trong bốn xã mới của vùng Hòa Bình cũ được đặt theo tên bốn mường cổ của người Mường — cùng với Mường Bi, Mường Vang và Mường Động.

Xã hình thành từ bốn xã cũ: Dũng Phong, Nam Phong, Tây Phong và Thạch Yên. Diện tích 91,58 km², dân số 19.883 người, mật độ khoảng 217 người/km²; trụ sở đặt tại trụ sở xã Dũng Phong cũ. Ba trong bốn đơn vị hợp thành vốn là những xã “-Phong” tách ra từ xã Cao Phong năm 1954, nên về nguồn gốc, Mường Thàng và xã Cao Phong hiện nay có chung một gốc.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: không xã nào trong bốn xã hợp thành mang tên Mường Thàng. Đây là một tên khôi phục từ lịch sử: Wikipedia tiếng Việt ghi xã “được đặt tên theo một trong 4 xứ Mường cổ”. Người Mường Hòa Bình vẫn truyền câu “Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động” để kể thứ bậc bốn mường lớn: Mường Bi (vùng Tân Lạc), Mường Vang (vùng Lạc Sơn), Mường Thàng (vùng Cao Phong) và Mường Động (vùng Kim Bôi). Báo Thế giới và Việt Nam mô tả câu nói này không chỉ là phân định địa giới mà còn là “một trật tự văn hóa” hình thành từ thời lập mường.

Nghĩa từng thành tố: Mường trong tiếng Mường (và tiếng Thái) chỉ một vùng cư trú gồm nhiều xóm, bản, thời phong kiến do một dòng họ lang đứng đầu; trong tiếng Việt hiện nay từ này còn dùng để gọi tên dân tộc. Thàng là âm gốc Mường; nghĩa riêng của nó chưa được giải thích thống nhất trong các nguồn đã tra, nên ở đây không gán nghĩa. Tên không có chữ Hán tương ứng.

Tên cũ của các xã hợp thành: Dũng Phong, Nam Phong, Tây Phong là ba trong tám xã mang vần “Phong” chia ra từ xã Cao Phong tháng 8/1954. Thạch Yên là tên một xã của tổng Cao Phong từ trước 1945; năm 1954 Thạch Yên được chia thành Yên Thượng và Yên Lập, đến 2020 lại hợp nhất và lấy lại tên Thạch Yên. Việc chọn tên mường cổ thay cho một tên Hán Việt mới giúp bốn đơn vị có chung một tên gọi mang tính vùng.

Trùng tên: Mường Thàng là tên duy nhất trong danh mục xã phường cả nước.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Mường Thàng giáp Thung Nai và Cao Phong ở phía bắc, Tân Lạc và Thượng Cốc ở phía nam, Mường Động ở phía đông, Mường Hoa và Mường Bi ở phía tây. Vị trí này đặt xã ở chỗ giao nhau giữa ba vùng Cao Phong, Tân Lạc và Lạc Sơn cũ.

Địa hình chủ yếu là đồi núi thấp xen thung lũng có ruộng nước; phần phía đông và nam có núi đá vôi. Khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa đông lạnh, khô và mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều như toàn vùng Hòa Bình cũ.

Lịch sử

Trước năm 1945, phần lớn địa bàn thuộc tổng Cao Phong của châu Kỳ Sơn, gồm hai xã Cao Phong và Thạch Yên. Sau Cách mạng Tháng Tám, hai xã thuộc huyện Kỳ Sơn. Tháng 8/1954, Ủy ban kháng chiến hành chính Liên khu III chia xã Thạch Yên thành Yên Thượng và Yên Lập, đồng thời chia xã Cao Phong thành tám xã, trong đó có Dũng Phong, Nam Phong, Tây Phong.

Ngày 12/12/2001, Nghị định 95/2001/NĐ-CP chia huyện Kỳ Sơn thành hai huyện; các xã này chuyển về huyện Cao Phong. Số liệu Wikipedia cho năm 2018: Yên Lập rộng 22,77 km² với 2.184 người, Yên Thượng 17,24 km² với 2.490 người. Theo Nghị quyết 830/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020), hai xã này hợp nhất, tái lập xã Thạch Yên.

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 hợp nhất Dũng Phong, Nam Phong, Tây Phong và Thạch Yên thành xã Mường Thàng thuộc tỉnh Phú Thọ; xã hoạt động từ 1/7/2025. Theo Wikipedia tiếng Việt, xã có 37 xóm, trong đó vẫn còn các xóm mang tên Đội Tây Phong, Dũng Tiến, Nam Hồng, Nam Thái, Nam Thành — dấu vết của các xã cũ.

Dân cư và xã hội

Dân số 19.883 người, sống rải trên 37 xóm. Tên xóm cho thấy hai lớp cư dân: lớp tên gốc Mường như Bảm, Bợ, Chầm, Đảy, Khuận, Lãi, Ngái, Pheo, Trẹo, Um, Thôi Bạ, Chao Khạ; và lớp tên đặt thời hợp tác xã, khai hoang như Đồng Mới, Đồng Nhất, Nam Hồng, Nam Thành, Tây Sơn, Đội Tây Phong.

Vùng Cao Phong cũ có người Mường chiếm đa số, đan xen người Kinh; ngoài ra Wikipedia ghi người Dao cũng sinh sống thành cộng đồng ở một số nơi của huyện Cao Phong. Số liệu dân tộc riêng cho xã mới chưa được công bố trong các nguồn đã tra. Mạng lưới trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế được tổ chức theo địa bàn các xã cũ.

Kinh tế

Nông nghiệp là ngành chính. Giống phần còn lại của vùng Cao Phong cũ, đồi thấp ở đây được trồng cây ăn quả có múi (cam, bưởi), mía, ngô, sắn; ruộng thung lũng cấy lúa nước. Chăn nuôi trâu bò, lợn, gà theo hộ gia đình và rừng trồng sản xuất là nguồn thu bổ sung.

Vị trí nằm giữa trục quốc lộ 6 (qua Cao Phong, Tân Lạc) và vùng Lạc Sơn giúp các xóm phía nam, phía đông thuận đường đưa nông sản ra chợ ở Mãn Đức (Tân Lạc cũ) và khu trung tâm Cao Phong. Các số liệu thống kê kinh tế riêng của xã chưa có trong nguồn đã tra.

Văn hóa

Cái tên Mường Thàng gắn xã với hệ thống bốn mường lớn — nền tảng của tổ chức xã hội người Mường Hòa Bình thời nhà lang, khi mỗi mường có dòng họ lang cai quản, có nghi lễ cộng đồng và luật tục riêng. Những di sản tinh thần chung của người Mường vẫn hiện diện trong đời sống: Mo Mường (đã được lập hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh theo Wikipedia tiếng Việt), hát ví, hát đang, chiêng Mường, các lễ cầu mát, mừng cơm mới.

Những nghi lễ, lễ hội riêng của từng xóm trong xã chưa được tư liệu hóa trong các nguồn đã tra, nên không liệt kê tên cụ thể. Người muốn tìm hiểu văn hóa bốn mường cổ có thể tham khảo lễ hội Khai hạ ở Mường Bi, sinh hoạt văn hóa ở Mường Vang và Mường Động.

Bản đồ Xã Mường Thàng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Mường Thàng được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Cao Phong trước đây

• Xã Cao Phong 20.372
• Xã Thung Nai 10.600