Xã Mường Vang

Tổng quan

Xã Mường Vang ở phía bắc vùng Lạc Sơn cũ, tỉnh Phú Thọ, mang tên mường lớn thứ hai của người Mường Hòa Bình. Xã gộp ba xã Tân Lập, Quý Hòa và Tuân Đạo; trụ sở đặt tại xóm Chiềng Vang 1, dùng trụ sở xã Tân Lập cũ.

Diện tích 69,79 km², dân số 20.853 người, mật độ khoảng 299 người/km². Trên địa bàn có hang Xóm Trại — di chỉ của văn hóa Hòa Bình có niên đại sớm khoảng 21 nghìn năm, được xếp hạng di tích khảo cổ cấp quốc gia năm 2011. Vùng núi phía bắc xã là nơi khởi nguồn nhánh hữu sông Bôi.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: ba xã hợp thành đều mang tên Hán Việt (Tân Lập, Quý Hòa, Tuân Đạo); tên Mường Vang được khôi phục từ lịch sử. Wikipedia tiếng Việt ghi xã “lấy tên một trong 4 xứ Mường cổ”. Theo câu truyền miệng “Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động”, Mường Vang (vùng Lạc Sơn) đứng thứ hai, sau Mường Bi (vùng Tân Lạc). Báo Thế giới và Việt Nam mô tả thứ tự ấy là một trật tự văn hóa từ thời lập mường, không chỉ là ranh giới đất đai.

Nghĩa từng thành tố: Mường là từ gốc dân tộc, không có chữ Hán; trong xã hội Mường cổ, một mường là vùng gồm nhiều xóm do dòng họ lang cai quản. Vang là âm Mường của tên vùng; nghĩa của âm này chưa có nguồn giải thích thống nhất, nên không gán nghĩa. Tên xóm Chiềng Vang (nơi đặt trụ sở xã) còn lưu giữ tên mường cổ qua nhiều thế hệ; chưa thấy văn bản của tỉnh giải thích lý do chọn tên.

Tên các xã cũ: Tân Lập (mới lập), Quý Hòa (quý, hòa thuận), Tuân Đạo (theo đạo lý) là các tên Hán Việt đặt sau năm 1945; danh sách năm 1975 của huyện Lạc Sơn đã có cả ba.

Trùng tên: Mường Vang là tên duy nhất trên cả nước.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Mường Vang giáp Mường Động và Kim Bôi ở phía bắc, Nhân Nghĩa ở phía nam, Dũng Tiến ở phía đông, Thượng Cốc ở phía tây.

Địa hình gồm đồi núi đất xen núi đá vôi và các thung lũng hẹp. Wikipedia mô tả nhánh hữu sông Bôi bắt nguồn từ nhiều suối ở vùng núi Hang (thuộc xã Mường Vang), độ cao khoảng 300 m, rồi chảy về Kim Bôi. Khối đá vôi là nơi có nhiều hang, trong đó hang Xóm Trại nằm ở sườn đông núi khu Trại, cao khoảng 15 m so với thung lũng, cửa rộng 8 m quay về hướng đông. Khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Lịch sử

Thời tiền sử

Theo Wikipedia tiếng Việt, hang Xóm Trại được phát hiện năm 1975; năm 1980 Viện Khảo cổ học và đoàn địa chất 203 khảo sát, thu 108 hiện vật; năm 1981 khai quật, thu thêm 1.150 hiện vật đá và xương. Các đợt nghiên cứu sau cho thấy đây vừa là nơi cư trú lâu dài, vừa là xưởng chế tác công cụ của cư dân văn hóa Hòa Bình, niên đại sớm nhất khoảng 21 nghìn năm. Trong hang còn lớp vỏ ốc hóa thạch dày đặc bám vào đá.

Thời hiện đại

Vùng đất thuộc huyện Lạc Sơn qua các thời kỳ; huyện thuộc Hòa Bình (1886–1975), Hà Sơn Bình (1975–1991), rồi trở về Hòa Bình tái lập. Năm 1975, ba xã Tân Lập, Quý Hòa, Tuân Đạo đã có trong danh sách 28 xã của huyện. Trong đợt sắp xếp năm 2020 ba xã giữ nguyên. Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 hợp nhất ba xã thành xã Mường Vang, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư và xã hội

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã có 34 xóm, phần lớn mang tên Mường: Cáo, Chạo Nạc, Chiềng Vang 1, Chiềng Vang 2, Củ, Dọi, Đanh, Đấc, Khả, Khụ, Lâu Kỵ, Mòi, Nganh, Quàn, Rài, Rậm Kẻm, Sào Mọng, Thêu, Tôm Dưới, Tôm Trên, Trại Sào, Vẹ… Người Mường là cư dân chủ yếu — vùng Lạc Sơn cũ có tỷ lệ người Mường khoảng 90%.

Theo Wikipedia, bà Bùi Thị Hòa (sinh 1965), nguyên Chủ tịch Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, là người vùng này. Trường học và trạm y tế được duy trì theo địa bàn ba xã cũ.

Kinh tế

Nông nghiệp là ngành chính: lúa nước ở thung lũng, ngô, sắn, mía, cây ăn quả trên đồi, rừng trồng; chăn nuôi trâu bò, lợn, gà theo hộ. Như nhiều xã Mường Lạc Sơn, các sản vật rừng như hạt dổi, măng, rau rừng góp vào thu nhập và bữa ăn hằng ngày. Di tích hang Xóm Trại đã được tôn tạo phục vụ tham quan, nghiên cứu, mở ra hướng du lịch văn hóa – khảo cổ quy mô nhỏ.

Số liệu thống kê kinh tế riêng của xã chưa có trong các nguồn đã tra.

Văn hóa

Hang Xóm Trại là di sản nổi bật nhất: di tích khảo cổ cấp quốc gia (2011), được xem là một trong những di chỉ tiêu biểu của văn hóa Hòa Bình ở Đông Nam Á. Lưu ý: bài Wikipedia riêng về hang ghi vị trí “xã Văn Miếu” — không khớp với bài Wikipedia về huyện Lạc Sơn (ghi xã Tân Lập) và với danh mục xã phường; theo danh mục, xã Tân Lập cũ nay thuộc Mường Vang.

Về văn hóa tộc người, xã giữ những nét chung của Mường Vang và người Mường Hòa Bình: tiếng Mường, nhà sàn, chiêng, hát ví, hát đang, Mo Mường trong tang lễ, lễ mừng cơm mới, lễ cầu mát. Các lễ hội riêng của xã chưa được nêu tên vì chưa tra được tư liệu chính thức.

Du lịch

Khách tham quan hang Xóm Trại thường đi theo quốc lộ 6 tới Mãn Đức, rẽ sang các tuyến đường tỉnh về vùng Lạc Sơn rồi theo đường liên xã vào khu Trại. Cửa hang cao khoảng 10 m, lòng hang ăn sâu khoảng 13 m; vết vỏ ốc hóa thạch trên vách là điểm được nhiều người chú ý.

Bản đồ Xã Mường Vang

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Mường Vang được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Lạc Sơn trước đây

• Xã Đại Đồng 24.353
• Xã Lạc Sơn 27.500
• Xã Ngọc Sơn 8.981
• Xã Nhân Nghĩa 19.456
• Xã Quyết Thắng 22.746
• Xã Thượng Cốc 18.430
• Xã Yên Phú 19.850