Xã Kim Bôi

Tổng quan

Kim Bôi là xã đông dân nhất trong năm xã kế thừa huyện Kim Bôi cũ, ở phía đông vùng Hòa Bình cũ của tỉnh Phú Thọ. Xã gồm thị trấn Bo — huyện lỵ cũ — cùng hai xã Kim Bôi và Vĩnh Đồng. Trụ sở chính đặt tại khu vực thị trấn Bo, dùng lại trụ sở UBND huyện Kim Bôi.

Diện tích 64,57 km², dân số 35.915 người, mật độ khoảng 556 người/km² — cao gấp ba các xã cùng gốc huyện như Nật Sơn hay Mường Động. Sông Bôi chảy qua địa bàn; dọc thượng lưu là suối khoáng nóng Kim Bôi, điểm nghỉ dưỡng đã đưa tên địa phương đi xa.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên Kim Bôi của một trong ba đơn vị hợp thành. Tên này có lịch sử dài hơn cấp xã: trước năm 1945 đã có tổng Kim Bôi thuộc châu Lương Sơn (gồm ba xã Hạ Bì, Kim Bôi, Kim Truy); năm 1959 tên được dùng cho huyện Kim Bôi tách từ Lương Sơn. Như vậy, khi cấp huyện chấm dứt, tên huyện được giữ lại ở xã trung tâm — nơi có huyện lỵ Bo.

Phân tích Hán Việt: Kim nhiều khả năng là 金 — vàng, kim loại quý. Bôi ứng với chữ 杯 (hay dị thể 盃) — cái chén. Ghép lại, “Kim Bôi” thường được hiểu là “chén vàng”; một bài báo được Wikipedia tiếng Việt dẫn trong mục sông Bôi có nhan đề “Về lại mảnh đất ‘chén vàng’ sông Bôi”, cho thấy cách hiểu này khá phổ biến. Tuy vậy, chưa tìm thấy văn bản cổ ghi chữ Hán của tổng Kim Bôi; cũng có khả năng tên ghép từ một âm Hán Việt với tên sông Bôi bản địa. Vì thế 金杯 nên được xem là cách đọc thông dụng, không phải từ nguyên đã xác định.

Tên thị trấn Bo và Vĩnh Đồng: Bo là tên đơn âm gốc địa phương, không phải Hán Việt; thị trấn Bo lập năm 1978. Vĩnh Đồng là tên Hán Việt (Vĩnh = lâu dài); xã Vĩnh Đồng cũ cũng là gốc của hai xã Hợp Đồng và Thượng Tiến, được tách ra tháng 12/1953 và nay thuộc xã Mường Động.

Trùng tên: Kim Bôi là tên duy nhất trong danh mục xã phường cả nước.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Kim Bôi giáp Hợp Kim ở phía đông với ranh giới là sông Bôi, Mường Động ở phía tây, Mường Vang và Dũng Tiến ở phía nam, Nật Sơn ở phía bắc.

Sông Bôi là trục thủy văn chính. Theo Wikipedia, nhánh hữu sông Bôi bắt nguồn từ vùng núi Hang (Mường Vang), chảy qua Kim Bôi rồi hợp với nhánh tả ở ranh giới Kim Bôi – Hợp Kim; đoạn từ cầu Chiêng trên quốc lộ 12A tới vùng Nật Sơn là nơi khai thác nước khoáng. Sông dài khoảng 127 km, đổ vào sông Hoàng Long ở Ninh Bình.

Địa hình là thung lũng sông Bôi tương đối rộng, kẹp giữa đồi núi thấp và núi đá vôi. Huyện Kim Bôi cũ có các đỉnh như Đồi Thơi (1.198 m), Đồi Bù (833 m). Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh khô, mùa hè nóng mưa nhiều.

Lịch sử

Sau Cách mạng Tháng Tám, các xã Kim Bôi, Hạ Bì, Kim Truy thuộc huyện Lương Sơn. Ngày 22/1/1957, xã Kim Bôi lớn được chia thành năm xã: Hợp Kim, Kim Bình, Kim Bôi, Kim Sơn, Kim Tiến; xã Hạ Bì chia thành Hạ Bì, Lập Chiệng, Thượng Bì, Trung Bì. Ngày 17/4/1959, Nghị định 153-TTg tách huyện Kim Bôi khỏi Lương Sơn, ban đầu gồm 22 xã.

Ngày 27/3/1978, thị trấn Bo được thành lập từ một phần hai xã Hạ Bì và Kim Bình để làm huyện lỵ. Năm 2018, theo Wikipedia: thị trấn Bo 0,63 km² và 2.935 người; Hạ Bì 7,42 km², 6.751 người; Kim Bình 5,22 km², 4.715 người; Kim Bôi 7,94 km², 4.001 người; Kim Tiến 21,76 km²; Kim Truy 11,40 km². Nghị quyết 830/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020) nhập Hạ Bì, Kim Bình vào thị trấn Bo, nhập Kim Tiến, Kim Truy vào xã Kim Bôi.

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 hợp nhất thị trấn Bo, xã Vĩnh Đồng và xã Kim Bôi thành xã Kim Bôi của tỉnh Phú Thọ; xã hoạt động từ 1/7/2025. Sau sắp xếp, xã có 38 khu – xóm, trong đó các khu Bo, Mớ Đá, Mớ Đồi, Mớ Khoắc, Lục Cả, Lục Đồi, Sào… thuộc vùng thị trấn cũ.

Dân cư và xã hội

Gần 36 nghìn dân sống trong không gian chưa tới 65 km², khiến Kim Bôi trở thành một trong những xã đông đúc nhất của vùng Hòa Bình cũ. Dân cư tập trung dày ở khu thị trấn Bo cũ và dọc trục đường tỉnh, thưa dần về các xóm chân núi.

Người Mường chiếm đa số ở vùng Kim Bôi, sống đan xen với người Kinh; Wikipedia tiếng Việt ghi người Dao có cộng đồng ở một số nơi của huyện cũ. Một câu ca dao Mường được Wikipedia dẫn ở mục về huyện — “Yêu nhau cho thịt cho xôi / Ghét nhau đưa đến Kim Bôi, Hạ Bì” — phản ánh hình ảnh Kim Bôi thời xưa là vùng xa xôi, khó sống, khác hẳn hiện nay.

Là trung tâm cũ của huyện, xã có các trường trung học phổ thông, trung tâm y tế và nhiều cơ quan phục vụ cả vùng. Từ 1/1/2026, phần thị trấn Bo cũ được xác định là đô thị loại III theo Nghị quyết 111/2025/UBTVQH15.

Kinh tế

Du lịch nghỉ dưỡng khoáng nóng là nét kinh tế riêng. Theo Wikipedia tiếng Việt, suối khoáng nóng Kim Bôi ở xóm (nay là khu) Mớ Đá; nước phun lên ở khoảng 36 °C, được dùng để tắm, ngâm chữa bệnh và đóng chai làm nước giải khát; khu du lịch quanh mạch nước rộng khoảng 7 ha.

Nông nghiệp vẫn giữ vai trò lớn: lúa nước ven sông Bôi, cây ăn quả (nhãn, bưởi, cam), bí, khoai, mía và chăn nuôi trâu, lợn, dê — những sản phẩm Wikipedia kể cho huyện Kim Bôi cũ; “bí đao Kim Bôi” có tên trong danh mục đặc sản tỉnh Hòa Bình. Thương mại – dịch vụ tập trung quanh chợ và các trục phố của thị trấn Bo cũ.

Văn hóa

Kim Bôi nằm trong vùng văn hóa Mường Động — một trong bốn mường cổ theo câu “Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động”; tên mường này nay được đặt cho xã láng giềng Mường Động. Đời sống văn hóa giữ các nét chung của người Mường Hòa Bình: nhà sàn, tiếng Mường, chiêng, hát ví, hát đang, nghi lễ Mo Mường trong tang lễ, lễ cầu mát, lễ mừng cơm mới.

Wikipedia tiếng Việt cho biết truyền thuyết Chúa Thác Bờ kể bà Đinh Thị Vân là con gái một tộc trưởng người Mường ở vùng Kim Bôi; đây là sự tích dân gian, không phải ghi chép lịch sử đã kiểm chứng. Các di tích, lễ hội cấp xã khác chưa được nêu tên vì chưa tra được nguồn chắc chắn.

Giao thông

Đường tỉnh 12B chạy dọc vùng Kim Bôi cũ theo hướng tây bắc – đông nam, nối quốc lộ 6 ở dốc Cun (Cao Phong) với quốc lộ 21A ở Ba Hàng Đồi (Lạc Thủy cũ). Wikipedia cũng nhắc cầu Chiêng trên quốc lộ 12A đi qua vùng thượng lưu sông Bôi. Từ xã có đường đi Lương Sơn ra quốc lộ 6 và đường Hồ Chí Minh để về Hà Nội.

Bản đồ Xã Kim Bôi

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Kim Bôi được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Kim Bôi trước đây

• Xã Dũng Tiến 20.000
• Xã Hợp Kim 21.033
• Xã Mường Động 26.092
• Xã Nật Sơn 28.940