Xã Yên Phú

Tổng quan

Yên Phú là xã nằm ngay phía bắc khu trung tâm Vụ Bản (nay là xã Lạc Sơn) thuộc tỉnh Phú Thọ. Ba xã hợp thành — Bình Hẻm, Xuất Hóa, Yên Phú — đều là “con” của cùng một xã cũ: xã Dân Tiến, chia năm vào năm 1956. Trụ sở xã mới đặt tại trụ sở xã Yên Phú cũ.

Diện tích 63,7 km², dân số 19.850 người, mật độ khoảng 312 người/km². Vị trí sát huyện lỵ cũ khiến Yên Phú có đời sống gắn chặt với chợ, trường học và dịch vụ ở Vụ Bản.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên Yên Phú của một trong ba đơn vị. Theo Wikipedia tiếng Việt, ngày 25/8/1956 xã Dân Tiến của huyện Lạc Sơn được chia thành năm xã: Xuất Hóa, Bình Hẻm, Văn Nghĩa, Yên Phú và Mỹ Thành. Năm 2025, ba trong năm xã ấy về chung dưới tên Yên Phú; hai xã còn lại (Văn Nghĩa, Mỹ Thành) thuộc xã Nhân Nghĩa.

Phân tích Hán Việt: Yên (cũng đọc An) thường là chữ 安 — yên ổn, bình an; Phú thường là 富 — giàu có. Ghép lại, “Yên Phú” 安富 mang ước vọng “yên ổn và giàu có” — một tổ hợp rất phổ biến trong địa danh Việt Nam; từ điển nhà có mục Yên Phú liệt kê nhiều xã cùng tên ở Hà Giang, Nam Định, Ninh Bình, Hưng Yên… Vì chưa có bản chữ Hán của xã năm 1956, đây là cách đọc thông dụng chứ chưa phải từ nguyên được ghi chép.

Hai tên kia: Xuất Hóa là tên Hán Việt (xuất = đưa ra, hóa = biến đổi, giáo hóa). Bình Hẻm ghép một âm Hán Việt (Bình = bằng phẳng, yên) với âm Hẻm — không phải âm Hán Việt thông dụng, nhiều khả năng là tên gốc địa phương; nghĩa chưa tra được. Nhiều xóm của xã vẫn mang tên Mường như Bắp, Bợ, Cọi, Khen, Khướng, Nhụn, Vành, Vốc.

Trùng tên: sau sắp xếp còn hai xã Yên Phú khác ở Thanh Hóa và Tuyên Quang; khi ghi địa chỉ cần kèm tỉnh.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Yên Phú giáp Nhân Nghĩa ở phía bắc, Lạc Sơn ở phía nam, Thượng Cốc và Quyết Thắng ở phía tây, Lạc Lương ở phía đông.

Địa hình gồm đồi đất và núi đá vôi xen những cánh đồng thung lũng. Ba xóm Trắng Cát, Trắng Đá, Trắng Đồi cùng mang chữ “Trắng” ở đầu tên. Khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng Hòa Bình cũ: mùa đông lạnh và khô, mùa hè nóng, mưa nhiều từ tháng 5 đến tháng 9.

Lịch sử

Trước khi có các xã hiện đại, vùng đất thuộc châu Lạc Sơn của tỉnh Hòa Bình thời Pháp. Wikipedia tiếng Việt cho biết tên Lạc Sơn có từ năm 1887, trên nền đất xưa gọi là động Lạc Thổ (1466) và châu Lạc Yên (1836); năm 1908 châu được tổ chức thành bốn tổng Lạc Thành, Lạc Đạo, Lạc Nghiệp, Lạc Thiện.

Sau Cách mạng Tháng Tám, huyện Lạc Sơn bỏ cấp tổng, tổ chức thành chín xã lớn, trong đó có Dân Tiến. Sau lần chia năm 1956, các xã Bình Hẻm, Xuất Hóa, Yên Phú thuộc huyện Lạc Sơn và vẫn ở lại huyện này khi Tân Lạc được tách ra năm 1957. Huyện thuộc tỉnh Hòa Bình, rồi Hà Sơn Bình (1975–1991), sau đó lại về Hòa Bình.

Trong đợt sắp xếp năm 2020, ba xã giữ nguyên. Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 hợp nhất Bình Hẻm, Xuất Hóa và Yên Phú thành xã Yên Phú thuộc tỉnh Phú Thọ, hoạt động từ 1/7/2025. Danh sách 28 xóm sau sắp xếp có hai xóm cùng tên Rộc — một của Bình Hẻm cũ, một của Xuất Hóa cũ — Wikipedia ghi chú riêng để phân biệt.

Dân cư và xã hội

Theo Wikipedia tiếng Việt, 28 xóm gồm: Bắp 2, Bợ, Bùi Bái, Chuông Bắp, Cọi, Cuốc, Đanh, Húng, Khen, Khi, Khướng, Nam Hòa 1, Nam Hòa 2, Ngải, Ngã Ba, Nhụn, Ninh Sơn, Rộc (hai xóm), Thượng Bầu, Trắng Cát, Trắng Đá, Trắng Đồi, Vành, Vành Rả, Vỏ, Vốc, Xưa Hạ. Người Mường là cư dân chủ yếu, như phần lớn vùng Lạc Sơn cũ.

Nhờ gần khu Vụ Bản, học sinh có thể học trung học phổ thông và người dân khám chữa bệnh ở trung tâm cũ của huyện. Mạng lưới trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế duy trì theo địa bàn ba xã cũ.

Kinh tế

Nông nghiệp là chính: lúa nước, ngô, sắn, mía, rau màu ở thung lũng; cây ăn quả có múi, rừng trồng keo trên đồi; chăn nuôi trâu bò, lợn, gà đồi. Sát trung tâm huyện cũ, người dân thuận lợi đưa nông sản ra chợ Vụ Bản.

Số liệu kinh tế riêng của xã chưa có trong các nguồn đã tra.

Văn hóa

Yên Phú nằm trong vùng văn hóa Mường Vang. Những nét văn hóa chung — tiếng Mường, nhà sàn, chiêng, hát ví, hát đang, Mo Mường trong tang lễ, lễ mừng cơm mới — vẫn hiện diện trong các xóm. Vùng Lạc Sơn có nhiều di chỉ khảo cổ thuộc văn hóa Hòa Bình; di tích gần nhất được xếp hạng quốc gia là hang Xóm Trại ở xã Mường Vang.

Các di tích, lễ hội riêng của xã chưa được nêu tên vì chưa tra được tư liệu chính thức.

Hành chính

Địa chỉ mới viết là “Xã Yên Phú, tỉnh Phú Thọ”. Vì cả nước có ba xã Yên Phú (Phú Thọ, Thanh Hóa, Tuyên Quang), khi gửi thư, khai báo trực tuyến cần chọn đúng tỉnh. Thủ tục hành chính thực hiện tại trụ sở xã hoặc qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Yên Phú

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Yên Phú được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Lạc Sơn trước đây

• Xã Đại Đồng 24.353
• Xã Lạc Sơn 27.500
• Xã Mường Vang 20.853
• Xã Ngọc Sơn 8.981
• Xã Nhân Nghĩa 19.456
• Xã Quyết Thắng 22.746
• Xã Thượng Cốc 18.430