Xã Thung Nai

Tổng quan

Nhắc đến Thung Nai, nhiều người nghĩ ngay tới mặt hồ thủy điện Hòa Bình lô nhô đảo đá vôi và những chuyến thuyền đi đền Chúa Thác Bờ. Xã Thung Nai của tỉnh Phú Thọ là phần phía tây bắc của huyện Cao Phong cũ, ôm lấy một đoạn bờ hồ sông Đà, hình thành từ ba xã Bắc Phong, Bình Thanh và Thung Nai.

Xã rộng 86,34 km², dân số 10.600 người, mật độ khoảng 123 người/km² — thưa nhất trong ba xã kế thừa huyện Cao Phong. Trụ sở đặt tại xóm Lòn. Theo phiếu dữ liệu sắp xếp, trụ sở “tạm thời sử dụng trụ sở xã Nam Phong”; chi tiết này cần đối chiếu thêm vì xã Nam Phong cũ không thuộc ba đơn vị hợp thành Thung Nai.

Hai xã cùng gốc huyện Cao Phong là Cao Phong ở phía đông và Mường Thàng ở phía nam.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ nguyên tên Thung Nai của một trong ba xã hợp thành — cũng là tên đã gắn với điểm du lịch lòng hồ, nên được nhận diện rộng hơn hai tên Bắc Phong và Bình Thanh.

Nghĩa của tên: đây là tên thuần Việt, không phải tên Hán Việt. Thung là thung lũng — vùng đất trũng kẹp giữa núi, cách gọi quen thuộc ở miền núi phía Bắc (Thung Nham, Thung Khe…); nai là con nai. Wikipedia tiếng Việt ghi lại cách giải thích của người địa phương: trước đây khu vực này là một thung lũng rộng có nhiều hươu, nai sinh sống nên được gọi là Thung Nai. Tên vì thế mang tính mô tả cảnh quan và hệ động vật cũ, không có chữ Hán tương ứng — công cụ tra Hán Việt cũng không cho âm nai một chữ nào hợp nghĩa địa danh. Từ điển nhà có mục từ Thung Nai ghi đây là tên một xã cũ thuộc huyện Kỳ Sơn, tỉnh Hòa Bình — đúng với giai đoạn trước năm 2001.

Hai tên còn lại: Bắc Phong là một trong tám xã “-Phong” chia ra từ xã Cao Phong cũ năm 1954, chữ Bắc chỉ vị trí phía bắc của xã ấy so với vùng gốc. Bình Thanh là tên Hán Việt mang nghĩa tốt (thường hiểu Bình = yên ổn, Thanh = trong sạch hoặc xanh), nhưng chưa tra được văn bản giải thích lý do đặt tên.

Trùng tên: trong danh mục xã phường sau sắp xếp, Thung Nai là tên duy nhất trên cả nước.

Địa lý

Thung Nai nằm bên bờ hữu ngạn lòng hồ thủy điện Hòa Bình, nơi nước dâng lên sau hai đợt ngăn sông Đà (1983 và 1986) đã tràn vào các thung lũng núi đá vôi, để lại hàng loạt đảo và bán đảo đá. Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Tiền Phong và phường Thống Nhất ở phía bắc, Cao Phong ở phía đông, Mường Thàng ở phía nam; phía tây là vùng hồ tiếp giáp các xã thuộc Tân Lạc cũ như Mường Hoa. (Bài Wikipedia về xã còn ghi phía tây giáp “xã Tả Van, tỉnh Lào Cai” — chi tiết này rõ ràng sai, Lào Cai ở rất xa nên không dùng.)

Địa hình gồm núi đá vôi dựng đứng ven hồ, đồi đất phía trong và các thung lũng hẹp có ruộng nước. Mặt hồ vừa là nguồn sống (đánh bắt, nuôi cá lồng) vừa là đường giao thông thủy chính tới nhiều xóm ven hồ. Khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng Hòa Bình cũ, được mặt hồ rộng làm dịu bớt về mùa hè.

Lịch sử

Thung Nai có lịch sử hành chính khác hai xã cùng hợp thành. Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Thung Nai từng thuộc huyện Đà Bắc; ngày 28/2/1985 được chuyển về huyện Kỳ Sơn quản lý. Bắc Phong là một trong tám xã chia ra từ xã Cao Phong cũ của huyện Kỳ Sơn vào tháng 8/1954.

Ngày 12/12/2001, Nghị định 95/2001/NĐ-CP chia huyện Kỳ Sơn thành hai huyện; Thung Nai, Bắc Phong và Bình Thanh cùng thuộc huyện Cao Phong mới. Việc xây dựng nhà máy thủy điện Hòa Bình (khởi công năm 1979) và tích nước lòng hồ đã thay đổi hẳn diện mạo vùng này: nhiều khu ruộng, xóm ven sông Đà phải chuyển lên cao, đền Chúa Thác Bờ cũ cũng phải di dời.

Ngày 16/6/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15; ba xã Bắc Phong, Bình Thanh và Thung Nai hợp thành xã Thung Nai, thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư và xã hội

Theo Wikipedia tiếng Việt, dân cư Thung Nai chủ yếu là người Mường. Xã có 20 xóm, nhiều tên mang âm Mường như Lòn, Khụ, Dệ, Mu, Mỗ, Tráng, Tiềng, Cáp, Chiềng, cùng các tên Hán Việt hay tiếng phổ thông như Bắc Sơn, Hải Phong, Tiến, Mới. Dân cư sống thưa, phân bố theo các thung lũng và dọc bờ hồ; một số xóm ven hồ việc đi lại phụ thuộc nhiều vào thuyền.

Vùng Hòa Bình cũ có người Mường chiếm đa số, sống xen với người Kinh và các nhóm nhỏ người Dao, Tày. Đời sống văn hóa vẫn giữ tiếng Mường trong giao tiếp gia đình, nhà sàn, các nghi lễ vòng đời. Giáo dục và y tế cơ sở được tổ chức theo cụm xóm; với học sinh các xóm xa, quãng đường tới trường là thách thức chung của các xã ven hồ.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp vẫn là nền tảng: lúa ở các chân ruộng thung lũng, ngô, sắn trên đồi, rừng trồng và chăn nuôi. Gà thả đồi Thung Nai được Wikipedia tiếng Việt kể trong danh mục đặc sản của tỉnh Hòa Bình cũ. Mặt hồ cho nguồn thủy sản đánh bắt tự nhiên và nuôi cá lồng.

Điểm khác biệt của Thung Nai so với nhiều xã miền núi là du lịch lòng hồ: dịch vụ đò, tàu chở khách ra đền Chúa Thác Bờ và các điểm ven hồ, cùng ăn uống, lưu trú theo kiểu homestay. Món cá hồ sông Đà, lợn Mường thường được nhắc tới trong ẩm thực phục vụ khách.

Văn hóa

Đền Chúa Thác Bờ là di tích tín ngưỡng nổi tiếng nhất gắn với Thung Nai. Theo Wikipedia tiếng Việt, Chúa Thác Bờ được truyền là bà Đinh Thị Vân, người Mường, đã giúp nghĩa quân Lê Lợi lương thực và thuyền bè trong cuộc tiến quân lên Tây Bắc đầu thế kỷ XV. Trước đây ở vùng Hào Tráng (Đà Bắc) có một ngôi miếu và một ngôi đền cùng thờ bà; khi xây thủy điện Hòa Bình, thủ nhang miếu đưa miếu về Thung Nai, thành đền Chúa Thác Bờ Thung Nai, còn ngôi đền được đưa sang bờ bên kia, nay thuộc phường Thống Nhất.

Lễ hội đền thường đông nhất vào mùa xuân, khi khách thập phương theo đường thủy về dâng hương. Ngoài ra, người Mường ở đây vẫn giữ các nghi lễ Mo Mường, hát ví, đánh cồng chiêng trong dịp lễ tết.

Du lịch

Thung Nai thường được báo chí và du khách ví là “vịnh Hạ Long trên núi” nhờ các đảo đá vôi giữa lòng hồ. Theo Wikipedia tiếng Việt, các điểm thường được kể đến quanh vùng gồm bản Mu, đền Chúa Thác Bờ, hang Trạch và động Thác Bờ (động thuộc địa phận Mường Hoa theo cách ghi của bài viết). Các tour thuyền thường xuất phát từ bến Thung Nai đi đền rồi ghé các hang, bản ven hồ.

Bản đồ Xã Thung Nai

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Thung Nai được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Cao Phong trước đây

• Xã Cao Phong 20.372
• Xã Mường Thàng 19.883