Xã Triệu Phong

Tổng quan

Triệu Phong là một xã của tỉnh Quảng Trị, nằm trên phần đồng bằng hạ lưu sông Thạch Hãn, giữa khu vực Đông Hà ở phía bắc và phường Quảng Trị (thị xã Quảng Trị cũ) ở phía nam. Xã được hình thành từ ba đơn vị cũ: thị trấn Ái Tử — huyện lỵ của huyện Triệu Phong trước năm 2025 — cùng hai xã Triệu Thành và Triệu Thượng.

Xã có diện tích 80,79 km², dân số 23.534 người, mật độ khoảng 291 người/km². Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND huyện Triệu Phong cũ, nên trên thực tế Triệu Phong tiếp nhận vai trò trung tâm hành chính – dịch vụ mà thị trấn Ái Tử từng giữ cho cả vùng.

Điểm nhận diện của xã là sự đan xen giữa một thị trấn huyện lỵ hình thành từ năm 1994 với những làng cổ của phủ Triệu Phong xưa như Bích La Đông, Hậu Kiên, Nại Cửu — quê hương hoặc nơi gắn bó của nhiều nhân vật lịch sử, trong đó có Tổng Bí thư Lê Duẩn. Cùng thuộc huyện Triệu Phong cũ còn có các xã Ái Tử, Triệu Bình, Triệu Cơ và Nam Cửa Việt.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới không lấy tên của bất kỳ đơn vị nào trong ba đơn vị hợp thành (Ái Tử, Triệu Thành, Triệu Thượng), mà mang tên của huyện Triệu Phong — đơn vị cấp huyện kết thúc hoạt động ngày 1/7/2025. Đây là trường hợp tên huyện được “chuyển” xuống làm tên xã đặt tại huyện lỵ cũ; cách làm tương tự cũng gặp ở xã Hải Lăng ở phía nam.

Phân tích Hán Việt: tên Triệu Phong được viết là 肇豐 — cùng chữ với tước “Triệu Phong Quận công” (肇豐郡公) mà triều Nguyễn từng phong. Chữ Triệu 肇 nghĩa là bắt đầu, mở đầu, gây dựng; chữ Phong 豐 nghĩa là dồi dào, sung túc, được mùa. Ghép lại, tên thường được hiểu là “nơi khởi đầu sự sung túc”. Cần phân biệt với các chữ đồng âm: triệu 兆 (điềm, triệu số) và phong 風 (gió) hay 封 (phong tước) không phải chữ dùng trong địa danh này.

Lịch sử tên: Triệu Phong vốn là tên một phủ. Năm 1469, khi vua Lê Thánh Tông định lại bản đồ, huyện Hoa Lãng đổi tên thành Võ Xương và thuộc phủ Triệu Phong. Theo Lịch triều hiến chương loại chí, phủ Triệu Phong thời Lê Thánh Tông gồm năm huyện Đan Điền, Kim Trà, Tư Vang, Hải Lăng, Võ Xương và hai châu Thuận Bình, Sa Bôi — tức trải từ vùng Quảng Trị vào tới vùng Huế ngày nay. Thời Nguyễn, phủ Triệu Phong thuộc dinh rồi tỉnh Quảng Trị. Khoảng 1918–1919, đời Khải Định, huyện Thuận Xương (tên cũ là Đăng Xương) được đổi thành phủ Triệu Phong gồm năm tổng An Đôn, Bích La, An Dã, An Cư, An Lưu. Sau năm 1945 phủ đổi thành huyện. Từ năm 1977 đến 1990 tên Triệu Phong tạm vắng khi huyện nhập với Hải Lăng thành huyện Triệu Hải, rồi được dùng lại khi tái lập huyện. Tiền tố “Triệu” của hầu hết các xã trong huyện (Triệu Thành, Triệu Thượng, Triệu Ái…) cũng bắt nguồn từ tên huyện này.

Trùng tên: trong danh mục đơn vị hành chính cấp xã sau ngày 1/7/2025, tên Triệu Phong không trùng với xã phường nào ở tỉnh khác. Tuy vậy, cần phân biệt xã Triệu Phong (hiện nay) với huyện Triệu Phong (đã kết thúc hoạt động) khi đọc tài liệu trước năm 2025.

Địa lý

Theo mô tả trên Wikipedia tiếng Việt, xã Triệu Phong giáp xã Triệu Bình và xã Ái Tử ở phía bắc, phường Quảng Trị ở phía nam, xã Triệu Cơ ở phía đông và xã Ba Lòng ở phía tây.

Địa hình chuyển tiếp từ gò đồi sang đồng bằng. Huyện Triệu Phong cũ được mô tả là nghiêng từ tây sang đông, chia ba vùng rõ rệt: gò đồi, đồng bằng và cát ven biển. Xã Triệu Thượng cũ nằm trong vùng gò đồi phía tây (cùng với Triệu Ái và một phần Triệu Giang), nơi phát triển cây công nghiệp, cây lấy gỗ và kinh tế trang trại; Triệu Thành cũ (đã nhập thêm xã Triệu Đông từ năm 2020) và thị trấn Ái Tử nằm trên dải đồng bằng rộng 7–8 km do sông Thạch Hãn bồi đắp.

Sông Thạch Hãn — con sông lớn nhất tỉnh — chảy qua vùng này trước khi ra biển ở Cửa Việt; ngoài ra địa bàn huyện cũ còn có sông Vĩnh Phước và sông Ái Tử. Khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa mưa tập trung từ tháng 9 đến tháng 12, lượng mưa trung bình năm khoảng 2.500–2.700 mm; mùa hè chịu gió tây khô nóng, nhiệt độ tháng nóng nhất có thể lên 35–39 °C.

Lịch sử

Vùng đất Triệu Phong thuộc về Đại Việt từ năm 1306, khi vua Chămpa Chế Mân dâng hai châu Ô, Rí làm sính lễ cưới công chúa Huyền Trân. Năm 1307 châu Ô đổi thành châu Thuận; đất Triệu Phong ngày nay khi ấy là huyện Hoa Lãng. Năm 1469 Hoa Lãng đổi thành Võ Xương thuộc phủ Triệu Phong; năm 1604 Nguyễn Hoàng đổi thành huyện Đăng Xương, năm 1844 do kỵ húy đổi thành Thuận Xương.

Năm 1558, Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa, theo đường biển vào cửa Việt Yên rồi đóng dinh ở Ái Tử — mốc mở đầu của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Địa danh Ái Tử từ đó gắn với buổi đầu xứ Đàng Trong; tên thị trấn Ái Tử lập năm 1994 kế thừa địa danh này.

Các mốc hành chính của những đơn vị hợp thành:

• 1/8/1994 — Nghị định 79-CP thành lập thị trấn Ái Tử trên cơ sở 8,76 ha và 288 nhân khẩu của xã Triệu Giang, 192 ha và 1.602 nhân khẩu của xã Triệu Ái, 150 ha và 1.154 nhân khẩu của xã Triệu Thượng; thị trấn có 350 ha, 3.044 nhân khẩu, chia 5 tiểu khu.
• Năm 2000 — lập tiểu khu 6 của thị trấn trên cơ sở một phần xã Triệu Long.
• 1/1/2020 — xã Triệu Đông sáp nhập vào xã Triệu Thành (Nghị quyết 832/NQ-UBTVQH14).
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ thị trấn Ái Tử, xã Triệu Thành và xã Triệu Thượng thành xã Triệu Phong, hoạt động từ 1/7/2025.

Trong chiến dịch năm 1972, các làng An Tiêm, Nại Cửu, Bích La Đông nằm sát mặt trận Thành cổ Quảng Trị và là nơi giao tranh ác liệt. Ngã ba Cầu Ga ở Triệu Thượng là di tích lịch sử cấp quốc gia (xếp hạng năm 1986).

Dân cư – xã hội

Với 23.534 người trên 80,79 km², mật độ dân số của Triệu Phong (khoảng 291 người/km²) thuộc mức trung bình của vùng đồng bằng Quảng Trị: dân cư dày ở khu vực thị trấn Ái Tử cũ và các làng ven Quốc lộ 1, thưa hơn ở vùng gò đồi phía tây của Triệu Thượng.

Cư dân là người Kinh, sống theo cấu trúc làng xã hình thành từ các đợt di dân thời Trần, Lê và đặc biệt từ khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa (1558). Nhiều làng có lịch sử hàng trăm năm như Bích La Đông, Hậu Kiên, Nại Cửu; làng Trung Kiên (Triệu Thượng) là quê của thiền sư Nhất Định, người khai sơn chùa Từ Hiếu ở Huế. Đời sống tín ngưỡng gắn với đình làng, nhà thờ họ và chùa; Phật giáo có truyền thống lâu đời trong vùng.

Là huyện lỵ cũ, khu vực Ái Tử tập trung các cơ sở giáo dục, y tế và dịch vụ công từng phục vụ cả huyện; sau ngày 1/7/2025 phần lớn các thiết chế này tiếp tục phục vụ xã và các xã lân cận.

Kinh tế

Kinh tế của xã mang hai sắc thái. Khu vực Ái Tử cũ là thị trấn ven Quốc lộ 1, có chợ, dịch vụ thương mại, tiểu thủ công nghiệp và hoạt động hành chính – công vụ. Các làng của Triệu Thành cũ là vùng lúa nước trên đồng bằng Thạch Hãn — đồng bằng Triệu Phong được xem là một trong những vựa lúa chính của Quảng Trị.

Phía tây, vùng gò đồi Triệu Thượng thích hợp trồng rừng sản xuất, cây công nghiệp, cây ăn quả và phát triển trang trại kết hợp chăn nuôi. Chợ Sãi (làng Hậu Kiên) là chợ quê lâu đời, gắn với món nem chợ Sãi được kể trong danh mục đặc sản Quảng Trị.

Nhờ nằm giữa Đông Hà và phường Quảng Trị, lại có Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam đi qua, Triệu Phong thuận lợi cho dịch vụ vận tải và buôn bán nhỏ.

Văn hóa – di tích

Khu lưu niệm Tổng Bí thư Lê Duẩn ở xã Triệu Thành cũ là di tích quốc gia (xếp hạng năm 2010). Lê Duẩn (tên khai sinh Lê Văn Nhuận, 1907–1986) sinh tại làng Bích La Đông, tổng Bích La, phủ Triệu Phong; gia đình sau chuyển đến sống gần chợ Sãi ở làng Hậu Kiên lân cận.

Chợ Đình Bích La là lễ hội chợ quê được nhắc trong danh sách lễ hội của Quảng Trị; làng Nại Cửu có lễ hội Kỳ Yên. Ẩm thực địa phương có nem chợ Sãi.

Vùng đất này là quê của nhiều nhân vật: Thượng thư Lê Trinh (1850–1909) và họa sĩ Lê Bá Đảng (1921–2015) cùng sinh ở làng Bích La Đông; ngoài ra các nguồn Wikipedia còn ghi Trần Quỳnh, Đặng Thí, nhà văn Phan Nhật Nam, NSND Nguyễn Thanh An là người địa bàn xã hiện nay.

Giao thông

Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam chạy song song qua xã. Thị trấn Ái Tử cũ cách trung tâm Đông Hà khoảng 7 km về phía nam và cách thị xã Quảng Trị cũ khoảng 6 km về phía bắc. Từ Ái Tử có tỉnh lộ 579 (khoảng 6 km) đi Triệu Ái, và tỉnh lộ 6 đi Thượng Phước lên Cùa (Cam Lộ). Tuyến cao tốc Cam Lộ – La Sơn đi qua địa bàn huyện Triệu Phong cũ ở phía tây.

Hành chính

Địa chỉ ghi theo cấp hành chính mới: “…, xã Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị” — không còn cấp huyện. Các thủ tục hành chính của người dân thuộc thị trấn Ái Tử, xã Triệu Thành và xã Triệu Thượng cũ nay thực hiện tại UBND xã Triệu Phong và trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã.

Bản đồ Xã Triệu Phong

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Triệu Phong được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Triệu Phong trước đây

• Xã Ái Tử 19.061
• Xã Nam Cửa Việt 26.619
• Xã Triệu Bình 27.169
• Xã Triệu Cơ 21.976