Xã Quỳnh Nhai

Tổng quan

Quỳnh Nhai là xã của tỉnh Sơn La, hình thành quanh khu đô thị Mường Giàng — huyện lỵ mới của huyện Quỳnh Nhai cũ, dựng lên từ năm 2009 khi huyện lỵ cũ chìm dưới lòng hồ thủy điện Sơn La. Xã có diện tích 244,31 km², dân số 30.554 người, mật độ khoảng 125 người/km² — đông dân nhất trong bốn xã thuộc vùng Quỳnh Nhai cũ. Trụ sở xã đặt tại Tiểu khu 1.

Xã gồm 41 đơn vị dân cư: 14 tiểu khu (phần lớn từ thị trấn Mường Giàng cũ, trong đó có tiểu khu Pá Uôn, Phiêng Nèn, Mường Giàng) và 27 bản. Theo trang thông tin của xã, dân cư gồm người Thái (80,79%), Kinh (7,36%), Kháng (6,05%), La Ha (2,71%), Mông (2,67%) và một số dân tộc khác.

Wikipedia ghi xã giáp Mường Giôn ở phía bắc; Chiềng Lao ở phía đông; Chiềng La và Mường Sại ở phía nam; Bình Thuận và tỉnh Điện Biên ở phía tây. Trung tâm xã cách khu trung tâm tỉnh khoảng 60 km theo quốc lộ 6B.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: không đơn vị nào trong bốn đơn vị hợp thành (Mường Giàng, Chiềng Bằng, Chiềng Khoang, Chiềng Ơn) mang tên Quỳnh Nhai. Xã mới lấy lại tên huyện Quỳnh Nhai vừa chấm dứt hoạt động, vốn có gốc từ châu Quỳnh Nhai — một trong mười châu được lập thời Lê Thánh Tông thuộc phủ Yên Tây (安西), thừa tuyên Hưng Hóa. Năm 1851 châu được tách sang phủ Điện Biên, tỉnh Hưng Hóa.

Chữ Hán: Wikipedia tiếng Việt ghi tên châu bằng chữ Hán là 瓊崖. Chữ 瓊 (quỳnh) chỉ loại ngọc đẹp, nghĩa rộng là quý giá, tốt đẹp — cũng là chữ trong tên hoa quỳnh. Chữ 崖 (nhai) nghĩa là vách đá, sườn núi dốc đứng, bờ cao. Ghép nghĩa đen từng chữ là “vách núi ngọc”; các nguồn đã tra không giải thích vì sao châu được đặt tên như vậy. Lưu ý: âm “nhai” còn có chữ 涯 (bờ nước, bến); nguồn đã tra ghi 崖, chưa thấy tư liệu cổ nào viết khác. Tên này là cách người xưa ghi một vùng đất Thái bằng chữ Hán; tên Thái gốc của vùng (nếu có) chưa tìm được nguồn.

Trong thư tịch: Lê Quý Đôn, khi tả dòng sông Đà, viết sông “chảy xuống các động Phù Tây, Hảo Tế thuộc châu Quỳnh Nhai” (trích theo Wikipedia, mục Sông Đà).

Trùng tên: trên cả nước không có xã phường nào khác tên Quỳnh Nhai sau 1/7/2025. Tài liệu trước 7/2025 nói “Quỳnh Nhai” thường là cả huyện (1.049 km², 11 đơn vị cấp xã), cần phân biệt với xã hiện nay.

Địa lý

Địa hình đồi núi, chia cắt mạnh; theo trang thông tin xã, độ cao trung bình khoảng 800–900 m, giữa xã là mặt hồ chạy theo hướng bắc – nam. Đó là lòng hồ thủy điện Sơn La trên dòng sông Đà: theo Wikipedia, phần lớn hồ thủy điện Sơn La nằm trên địa bàn huyện Quỳnh Nhai cũ. Nguồn nước chính của xã là hệ thống sông Đà và các suối nhỏ; suối Muội (dài khoảng 35 km, từ vùng Thuận Châu chảy lên) đổ vào sông Đà ở bản Pom Sinh thuộc xã Chiềng Bằng cũ.

Điểm nhấn cảnh quan là cầu Pá Uôn bắc qua sông Đà trên quốc lộ 279: dài 918 m, rộng 9 m, trụ chính cao 98,6 m — được Wikipedia ghi là trụ cầu cao nhất Việt Nam. Cầu khởi công ngày 28/5/2007, thông xe kỹ thuật tháng 8/2010, nằm cách bến phà Pá Uôn cũ khoảng 1 km về thượng lưu. Vịnh Bình Yên và bến đầu cầu Pá Uôn là những điểm được xã giới thiệu cho du lịch lòng hồ.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi; số liệu khí hậu của trạm Quỳnh Nhai ghi lượng mưa năm khoảng 1.717 mm, tháng mưa nhiều nhất là tháng 7. Trang thông tin xã lưu ý vùng này có nguy cơ lũ quét, sạt lở đất và dông lốc.

Lịch sử

Châu Quỳnh Nhai: lập thời Lê Thánh Tông (thế kỷ XV), thuộc phủ Yên Tây, thừa tuyên Hưng Hóa; năm 1851 chuyển sang phủ Điện Biên. Từ 1948 đến 1975, Quỳnh Nhai lần lượt thuộc Liên khu Việt Bắc, khu Tây Bắc, khu tự trị Thái Mèo và khu tự trị Tây Bắc; sau 1975 là huyện của tỉnh Sơn La, ban đầu gồm 6 xã.

Các xã từ Thuận Châu chuyển về: Mường Giàng, Chiềng Bằng, Chiềng Khoang vốn thuộc huyện Thuận Châu. Ngày 2/12/2003, Nghị định 148/2003/NĐ-CP chuyển 6 xã Mường Giàng, Chiềng Bằng, Mường Sại, Liệp Muội, Nặm Ét, Chiềng Khoang (25.911 ha, 26.659 người) về huyện Quỳnh Nhai. Riêng Chiềng Ơn là xã gốc của Quỳnh Nhai.

Thủy điện và dời huyện lỵ: Quỳnh Nhai là một trong ba huyện của Sơn La phải di dân khỏi vùng hồ thủy điện Sơn La. Theo trang thông tin xã, giai đoạn 2006–2010 huyện di chuyển 9 xã, 99 bản, 8.435 hộ với gần 40.000 nhân khẩu tới nơi ở mới. Năm 2009 huyện lỵ chuyển từ xã Mường Chiên về Phiêng Lanh, xã Mường Giàng — trên trục nối quốc lộ 279 với tỉnh lộ 107 (nay là quốc lộ 6B), cách huyện lỵ cũ khoảng 30 km về phía hạ lưu. Ngày 21/2/2011, Nghị quyết 10/NQ-CP giải thể xã Liệp Muội (nằm trong lòng hồ), chuyển 872,25 ha cùng 919 người về Chiềng Bằng; cùng đợt, 613,8 ha của Mường Sại nhập vào Chiềng Bằng và 957,4 ha của Chiềng Ơn nhập vào Mường Giàng.

Thị trấn và xã mới: Nghị quyết 1280/NQ-UBTVQH15 (14/11/2024) lập thị trấn Mường Giàng từ toàn bộ xã Mường Giàng (67,97 km², 11.832 người), hiệu lực 1/2/2025. Chưa đầy năm tháng sau, Nghị quyết 1681/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 nhập thị trấn Mường Giàng với Chiềng Bằng, Chiềng Khoang, Chiềng Ơn thành xã Quỳnh Nhai, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư

Người Thái chiếm khoảng bốn phần năm dân số; Wikipedia ghi Quỳnh Nhai cùng Bắc Yên, Phù Yên là những nơi người Thái cư trú tập trung ở Sơn La. Người Kháng chiếm hơn 6% — tỷ lệ đáng kể vì người Kháng cả nước chỉ khoảng 16.000 người (2019), phần lớn ở Sơn La và Điện Biên. Người La Ha và Mông mỗi dân tộc chừng 2,7%.

Dân cư tập trung dày ở khu đô thị Mường Giàng — huyện lỵ của huyện cũ từ 2009 — và ở các khu, điểm tái định cư hình thành quanh lòng hồ. Theo trang thông tin xã, huyện cũ đã xây 10 khu tái định cư gồm 84 điểm tập trung nông thôn và xen ghép cùng 12 điểm tái định cư đô thị.

Kinh tế

Lòng hồ là nguồn sinh kế mới: theo trang thông tin xã, trên hồ có khoảng 2.800 lồng nuôi cá. Cây ăn quả và cà phê được trồng và mở rộng; sản lượng lương thực đạt khoảng 5.415 tấn. Trước khi có hồ, người dân vùng này chủ yếu trồng lúa nước, khai thác lâm sản và đánh cá ven sông Đà.

Du lịch lòng hồ đã thành ngành có số liệu riêng: trang thông tin xã nêu 225,5 nghìn lượt khách, doanh thu khoảng 102 tỷ đồng (số liệu trên trang giới thiệu, không ghi rõ năm). Các điểm chính là vịnh Bình Yên, bến đầu cầu Pá Uôn và các hoạt động trên mặt nước.

Từ năm 2009 khu Mường Giàng là huyện lỵ, nơi tập trung các cơ quan và dịch vụ của cả vùng Quỳnh Nhai cũ; từ 1/7/2025 đây là trung tâm của xã.

Văn hóa

Trang thông tin xã liệt kê nhiều lễ hội của người Thái và Kháng trong vùng: lễ hội đua thuyền ngày mồng 10 tháng Giêng hằng năm dưới chân cầu Pá Uôn, kèm các trò chơi dân gian trên bờ; lễ gội đầu trưa ngày 30 Tết để rửa đi vất vả, bệnh tật của năm cũ; Kin Pang Then của người Thái Trắng; Xên bản, Xên mường cầu bản mường bình an; cúng vía trâu ngày 14 tháng 7 âm lịch trước khi thả trâu vào rừng; và Kin Pang Ả của người Kháng, tri ân thầy cúng, thầy mo.

Về di tích, trang thông tin xã giới thiệu đền thờ Linh Sơn – Thủy Từ và Nàng Han, phục dựng đầu năm 2012, khánh thành ngày 15/5/2012, cách trung tâm huyện cũ khoảng 5 km. “Nghệ thuật xòe Thái Sơn La” được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015.

Giao thông

Quốc lộ 6B nối xã với khu trung tâm tỉnh (khoảng 62 km); từ Hà Nội theo quốc lộ 6 và 6B khoảng 380 km. Quốc lộ 279 chạy qua xã, vượt sông Đà bằng cầu Pá Uôn, đi Mường Giôn – Than Uyên (Lai Châu) về phía đông bắc và Quài Tở – Tuần Giáo (Điện Biên) về phía tây nam.

Hành chính

Địa chỉ ghi “Tiểu khu/Bản …, xã Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La”; không ghi “thị trấn Mường Giàng” hay “huyện Quỳnh Nhai”. Trụ sở UBND xã tại Tiểu khu 1.

Bản đồ Xã Quỳnh Nhai

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Quỳnh Nhai được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1681/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Quỳnh Nhai trước đây

• Xã Mường Chiên 14.028
• Xã Mường Giôn 16.145
• Xã Mường Sại 9.557