Xã Tô Múa

Tổng quan

Tô Múa là một xã của tỉnh Sơn La, nằm giữa cao nguyên Mộc Châu và sông Đà, ở phía bắc vùng huyện Vân Hồ cũ. Phía bắc xã là sông Đà, ranh giới tự nhiên với xã Tân Phong; phía tây giáp phường Vân Sơn của khu đô thị Mộc Châu.

Xã mới có diện tích 181,98 km², dân số 14.701 người, mật độ khoảng 81 người/km². Trụ sở xã đặt tại bản Mến. Theo trang thông tin của xã, Tô Múa cách trung tâm tỉnh khoảng 160 km.

Điểm nhận diện của Tô Múa là chè Shan tuyết (khoảng 640 ha, có những cây chè cổ thụ được công nhận Cây Di sản Việt Nam) và các thác nước trên địa bàn Chiềng Khoa cũ, trong đó nổi tiếng nhất là thác Chiềng Khoa — còn gọi thác Nàng Tiên, thác Mây.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Tô Múa, một trong ba xã hợp thành. Hai tên còn lại vẫn sống trong địa danh: Chiềng Khoa là tên thác nước nổi tiếng và tên giải chạy địa phương; Suối Bàng vốn là tên đổi năm 1978 của xã Cộng Hòa. Các tư liệu tra được chưa nêu lý do chọn tên Tô Múa cho xã mới.

Không phải tên Hán Việt. Âm “múa” không có chữ Hán Việt tương ứng theo công cụ tra trên Wiki Ngôn Ngữ. Âm “tô” có nhiều chữ Hán (như 蘇 — sống lại; 租 — tô thuế), nhưng ghép với “múa” không cho một từ Hán Việt có nghĩa; cũng không nên hiểu theo nghĩa tiếng Việt “múa” (nhảy múa), vì đây là cách ghi âm một địa danh gốc tiếng dân tộc. Nghĩa của tên chưa có nguồn giải thích đáng tin cậy.

Lịch sử tên: Wiki Ngôn Ngữ có mục từ “Tô Múa”, định nghĩa là “một xã thuộc huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La” — đúng với giai đoạn trước năm 2013. Từ 2013 đến 2025 xã thuộc huyện Vân Hồ; từ 1/7/2025 là xã trực thuộc tỉnh.

Các tên xã cũ khác: Suối Bàng trước ngày 25/7/1978 có tên là xã Cộng Hòa; trong xã vẫn có bản Mường Khoa, và Wikipedia nhắc “lễ hội hoa ban của Mường Khoa” khi giải thích tên thác Chiềng Khoa. Tên Tô Múa không trùng với đơn vị cấp xã nào ở tỉnh khác.

Địa lý

Theo Wikipedia, Tô Múa giáp xã Tân Phong ở phía bắc (ranh giới là sông Đà), xã Vân Hồ ở phía nam, xã Song Khủa ở phía đông, phường Vân Sơn và xã Đoàn Kết ở phía tây.

Xã trải từ phía cao nguyên Mộc Châu (giáp phường Vân Sơn) tới bờ sông Đà. Thác Chiềng Khoa nằm trên suối Tân, cách trung tâm xã Chiềng Khoa cũ khoảng 4 km về phía đông; Wikipedia mô tả nước thác xanh, cảnh quan còn hoang sơ vì mới được khai thác du lịch. Trên địa bàn còn được nhắc tới các thác Tạt Cạng và thác 7 Tầng.

Diện tích tự nhiên gồm đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp và một phần đất chưa sử dụng.

Lịch sử

Vùng Tô Múa – Chiềng Khoa – Suối Bàng thuộc đất châu Mộc xưa. Sau năm 1975, ba xã thuộc huyện Mộc Châu. Các mốc hành chính tra được:

• 25/7/1978: xã Cộng Hòa đổi tên thành xã Suối Bàng.
• 10/6/2013: Nghị quyết 72/NQ-CP chuyển Tô Múa, Chiềng Khoa, Suối Bàng cùng 11 xã khác từ Mộc Châu sang huyện Vân Hồ mới thành lập.
• 16/6/2025: Nghị quyết 1681/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các xã Chiềng Khoa, Suối Bàng và Tô Múa thành xã Tô Múa; xã hoạt động từ 1/7/2025.

Các nguồn tra được chưa ghi năm thành lập của từng xã cũ và quy mô của chúng trước khi nhập năm 2025.

Trước sắp xếp, đường tỉnh 101 trên đoạn Vân Hồ – Quang Minh lấy điểm đầu tại xã Tô Múa (theo lộ trình năm 2015), và quốc lộ 43 đi qua địa phận xã Chiềng Khoa với chiều dài khoảng 4 km.

Dân cư và xã hội

Xã có 14.701 người, chia thành 28 bản và tiểu khu: Ấm, Bó, Bó Mồng, Châu Phong, Chiềng Đa, Chiềng Lè, Cho Đáy, Co Cài, Dạo, Đá Mài, Khảm, Khoang Tuống, Khòng, Lắc Mường, Liên Hưng, Mến, Mường Khoa, Nà Chá, Nà Lồi, Páng, Pàn Ngùa, Phú Khoa, Pưa Lai, Sôi, Suối Khẩu, Suối Liếm, Tiểu khu Trung tâm và Tin Tốc.

Các nguồn tra được chưa có thống kê dân tộc riêng cho xã; trang thông tin của xã chỉ nhắc chung việc bảo tồn văn hóa truyền thống của các dân tộc qua lễ hội và phong tục. Ở cấp huyện cũ, các dân tộc chính của Vân Hồ là Mông, Thái và Kinh.

Kinh tế

Theo trang thông tin của xã, nông nghiệp là ngành chủ lực, với:

• hơn 200 ha cây ăn quả, chủ yếu nhãn, cam, bưởi;
• khoảng 640 ha chè Shan tuyết; các cây chè cổ thụ được công nhận là Cây Di sản Việt Nam và được bảo vệ như một di sản;
• các sản phẩm như chè Shan tuyết, mật ong rừng được đưa vào chuỗi cung ứng, một phần xuất khẩu.

Du lịch được xã định hướng theo hướng sinh thái và văn hóa, dựa vào đồi chè cổ thụ, các thác nước và lễ hội hoa ban; thương mại, dịch vụ, homestay phát triển nhờ hạ tầng giao thông cải thiện và việc kết nối với Khu du lịch quốc gia Mộc Châu ở phía tây.

Wikipedia tiếng Việt xếp món “ốc đá suối Bàng” vào danh sách đặc sản của Sơn La; danh sách không ghi rõ địa điểm, nhưng tên trùng với xã Suối Bàng cũ.

Văn hóa và danh thắng

Lễ hội hoa ban gắn chặt với vùng Chiềng Khoa: theo Wikipedia, tên thác Chiềng Khoa gắn với truyền thuyết từ lễ hội hoa ban của Mường Khoa; người phát hiện thấy dòng thác như dải mây trắng vắt từ đỉnh núi xuống thung sâu nên gọi là thác Mây. Trang thông tin của xã nêu lễ hội hoa ban là một điểm thu hút du khách.

Năm 2026, xã phối hợp với một công ty du lịch tổ chức giải chạy – đi bộ Chiềng Khoa mở rộng lần thứ nhất (khoảng 350 vận động viên), lấy tên “Bước chân hoa ban”, nhằm quảng bá các thác Tạt Cạng, Nàng Tiên và 7 Tầng.

Các nguồn tra được chưa ghi di tích được xếp hạng trên địa bàn xã.

Giao thông

Quốc lộ 43 đi qua phần đất Chiềng Khoa cũ; tại ngã ba Tin Tốc rẽ sang đường tỉnh 101 để vào trung tâm Chiềng Khoa và tới thác. Đường tỉnh 101 nối tiếp về phía đông tới vùng Song Khủa và lòng hồ sông Đà.

Hành chính

Địa chỉ theo đơn vị mới ghi: “bản …, xã Tô Múa, tỉnh Sơn La”. Người dân ba xã cũ Chiềng Khoa, Suối Bàng, Tô Múa làm thủ tục tại trụ sở xã ở bản Mến.

Bản đồ Xã Tô Múa

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tô Múa được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1681/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Vân Hồ trước đây

• Xã Chiềng Sơn 14.155
• Xã Song Khủa 15.845
• Xã Vân Hồ 24.998
• Xã Xuân Nha 10.127