Xã Định Hóa

Tổng quan

Xã Định Hóa là phần lõi của huyện Định Hóa cũ ở phía tây bắc tỉnh Thái Nguyên: khu phố Chợ Chu – huyện lỵ suốt nhiều thập niên – cùng ba xã bao quanh là Phúc Chu, Bảo Linh và Đồng Thịnh. Từ 1/7/2025, khi cấp huyện thôi hoạt động, tên huyện được chuyển sang cho xã này và trụ sở xã đặt ngay tại trụ sở cơ quan huyện cũ.

Xã rộng 67,3 km², dân số 22.333 người, mật độ khoảng 332 người/km² – đông dân nhất trong tám xã thuộc vùng Định Hóa cũ, vì có khu phố chợ, trường học, bệnh viện và các cơ quan. Điểm nhận diện của xã là phố Chợ Chu nằm ven sông Chu, hồ Bảo Linh phía bắc, di tích nhà tù Chợ Chu và các điểm thuộc An toàn khu (ATK) Định Hóa – nơi Trung ương Đảng, Chính phủ và Bộ Tổng tư lệnh đóng trong kháng chiến chống Pháp.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên lịch sử, kế thừa từ huyện. Không xã cũ nào trong bốn đơn vị hợp thành mang tên Định Hóa; tên xã mới lấy lại tên của châu, rồi huyện Định Hóa – đơn vị hành chính chứa cả vùng này từ thời Lê. Wikipedia tiếng Việt ghi rõ: tên xã kế thừa từ huyện Định Hóa trước đây. Tên các đơn vị cũ Chợ Chu, Phúc Chu, Bảo Linh, Đồng Thịnh không còn là tên hành chính, nhưng vẫn được giữ làm tên xóm (các xóm Chợ Chu, Phúc Chu, Bảo Linh, Đồng Thịnh sau đợt sắp xếp xóm năm 2026).

Chữ Hán và nghĩa. Tên châu được viết là 定化. 定 (định) nghĩa là yên, ổn định, xếp đặt cho yên; 化 (hóa) nghĩa là biến đổi, cảm hóa, giáo hóa. Ghép lại, Định Hóa thường được hiểu là vùng đất được bình định và giáo hóa – kiểu tên mà triều đình phong kiến hay đặt cho các châu miền núi biên viễn. Chữ Định còn xuất hiện trong nhiều tên cổ của vùng: châu Định Biên thời Lý, các tổng Định Biên Thượng, Định Biên Trung, Định Biên Hạ thời Nguyễn (nay tên Định Biên còn ở một thôn của xã Bình Yên).

Tên này có từ bao giờ. Theo Wikipedia tiếng Việt dẫn sử liệu địa phương, vùng Định Hóa thời Lý thuộc châu Định Biên, thời thuộc Minh là châu Tuyên Hóa, đầu đời Lê là huyện Tuyên Hóa. Năm Quang Thuận thứ 7 (1466), vua Lê Thánh Tông đổi thành châu Định Hóa, thuộc phủ Phú Bình, thừa tuyên Thái Nguyên. Năm 1823 (Minh Mạng thứ 4) châu đổi gọi là Châu Định (Định Châu); sau Cách mạng 1945 có thời gian ngắn mang tên châu Ngô Quyền, rồi phủ Vạn Thắng, và từ năm 1948 thành huyện Định Hóa. Tên ấy tồn tại liên tục tới 30/6/2025.

Tên Chợ Chu là tên phố chợ, gắn với sông Chu chảy qua; sách thời Gia Long đã ghi "phố Chợ Chu ở thôn Trung Khảm". Chữ Hán của chữ Chu trong tên sông chưa tra được nguồn chắc chắn.

Trùng tên: tỉnh Ninh Bình cũng có một xã Định Hóa (lập năm 2025). Khi ghi địa chỉ nên viết đủ "xã Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên"; giấy tờ trước 2025 có chữ "Định Hóa" thường chỉ huyện, không phải xã.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Kim Phượng và Phượng Tiến ở phía đông, tỉnh Tuyên Quang ở phía tây, Bình Yên và Trung Hội ở phía nam, Nghĩa Tá (vùng Chợ Đồn cũ) và Kim Phượng ở phía bắc.

Địa hình là thung lũng sông Chu bao quanh bởi đồi núi thấp phủ rừng và đồi chè. Sông Chu cùng các khe suối nhỏ chảy qua địa bàn. Ở phía bắc khu phố là hồ Bảo Linh, hồ nhân tạo thuộc loại lớn của tỉnh: đập xây từ tháng 10/1988, cuối 1989 – đầu 1990 bắt đầu tích nước sông Chu; mặt hồ gần 82 ha, sâu bình quân 17,8 m, đủ tưới cho khoảng 740 ha lúa hai vụ phía hạ lưu. Từ khi có hồ, lũ ống, lũ quét trên sông Chu không còn xảy ra như trước.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng trung du – miền núi Việt Bắc, mùa hè nóng ẩm mưa nhiều, mùa đông lạnh và khô.

Lịch sử

Châu lỵ Định Hóa

Sách Đồng Khánh dư địa chí (cuối thế kỷ XIX) chép châu lỵ Định Châu đặt ở xã Trung Khảm, thuộc tổng Định Biên Trung – vùng Chợ Chu ngày nay. Trước đó, sách tên làng xã đầu thế kỷ XIX đã nhắc phố Chợ Chu ở thôn Trung Khảm. Tổng Định Biên Thượng có các xã Bảo Biên, Quế Linh – hai tên nay còn trong các xóm của xã (xóm Bảo Biên, Quế Linh nhập vào xóm Bảo Linh năm 2026); chữ Bảo Linh nhiều khả năng ghép từ hai tên này, nhưng chưa thấy văn bản chính thức xác nhận.

Nhà tù Chợ Chu

Thời Pháp, Chợ Chu có một nhà tù giam tù chính trị. Nhà cách mạng Song Hào (sau là thượng tướng) từng bị đày về đây, năm 1943 được chỉ định làm bí thư chi bộ trong nhà tù và tháng 8/1944 vượt ngục về vùng Tuyên Quang – Thái Nguyên hoạt động. Năm 1944, vở kịch thơ Hận Phong Khê của Trần Đình Long được tù chính trị diễn ở nhà tù Sơn La và nhà tù Chợ Chu. Nhà tù Chợ Chu nay là di tích được quy hoạch khai thác du lịch lịch sử.

Thời ATK

Trong kháng chiến chống Pháp (1947–1954), Định Hóa là trung tâm An toàn khu của Trung ương. Wikipedia tiếng Việt ghi tại xóm Bảo Biên (xã Bảo Linh cũ) có di tích nơi ở và làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp và cơ quan Bộ Tổng tư lệnh giai đoạn 1949–1954; đèo Muồng nằm trên tuyến đường Tổng tư lệnh thường qua lại. Theo báo Văn hóa, khi khu di tích ATK Định Hóa được xếp hạng quốc gia năm 1981 (13 di tích thành phần), các xã Bảo Linh, Đồng Thịnh và thị trấn Chợ Chu nằm trong số địa bàn có di tích thành phần; năm 2012 khu di tích được nâng lên di tích quốc gia đặc biệt.

Các lần điều chỉnh

• 11/1958 – lập thị trấn Chợ Chu trên cơ sở tách một phần diện tích, dân số xã Phúc Chu.
• 1965–1996 – huyện Định Hóa thuộc tỉnh Bắc Thái; từ 6/11/1996 trở lại tỉnh Thái Nguyên.
• 1/12/2024 – nhập toàn bộ xã Bảo Cường (9,55 km², 4.824 người) vào thị trấn Chợ Chu; thị trấn đạt 13,99 km² và 12.007 người.
• 16/6/2025 – Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Chợ Chu, các xã Phúc Chu, Bảo Linh, Đồng Thịnh thành xã Định Hóa, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Với 22.333 người, Định Hóa là xã đông dân nhất vùng Định Hóa cũ. Theo số liệu dẫn trên Wikipedia tiếng Việt (trước 2024), tỷ lệ người dân tộc thiểu số ở thị trấn Chợ Chu khoảng 45%, còn ở các xã Bảo Cường, Phúc Chu, Bảo Linh, Đồng Thịnh từ khoảng 77% đến 88% – phản ánh cấu trúc quen thuộc của vùng: khu phố chợ có đông người Kinh, các xóm ven đồi chủ yếu là người Tày, Nùng, Dao, Sán Chay. Năm 2026, xã gộp 41 xóm thành 14 xóm, trong đó có các xóm mang lại tên xã cũ (Chợ Chu, Phúc Chu, Bảo Linh, Bảo Cường, Đồng Thịnh) và các tên Tày như Khuổi Chao, Bãi Á, Khấu Bảo.

Là huyện lỵ cũ, xã tập trung các trường trung học, bệnh viện và cơ sở y tế vốn phục vụ cả vùng tây bắc tỉnh.

Kinh tế

Khu Chợ Chu là đầu mối thương mại – dịch vụ của vùng Định Hóa cũ: chợ, cửa hàng vật tư nông lâm nghiệp, ăn uống, nhà nghỉ phục vụ khách về thăm ATK. Theo định hướng nêu trên Wikipedia tiếng Việt, xã được quy hoạch làm trung tâm thương mại – dịch vụ đầu mối, hình thành vùng chuyên canh hàng hóa và thu hút đầu tư vào các điểm nhà tù Chợ Chu, chùa Hang, hồ Bảo Linh để làm du lịch lịch sử, sinh thái.

Các xóm ven đồi trồng lúa nước nhờ nguồn nước hồ Bảo Linh, trồng chè, trồng rừng sản xuất (keo, quế) – những cây chủ lực chung của vùng Định Hóa. Huyện Định Hóa cũ được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới năm 2023.

Văn hóa – di tích

• Các điểm ATK trên địa bàn: di tích nơi ở và làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Bộ Tổng tư lệnh ở xóm Bảo Biên; đèo Muồng; các điểm thành phần ở Đồng Thịnh, Chợ Chu thuộc khu di tích quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa.
• Nhà tù Chợ Chu – di tích về phong trào tù chính trị thời Pháp.
• Chùa Hang và hồ Bảo Linh – được quy hoạch làm điểm du lịch sinh thái, tâm linh.
• Lễ hội Lồng tồng ATK Định Hóa – hội xuống đồng của người Tày, do huyện cũ tổ chức hằng năm vào khoảng mùng 9–10 tháng Giêng; các năm 2024, 2025 lễ hội diễn ra tại quảng trường khu di tích ATK Định Hóa, kèm Hội báo Xuân.

Văn hóa dân gian trong vùng gồm hát then, đàn tính, hát sli, lượn của người Tày, Nùng và các điệu hát của người Dao, Sán Chay.

Giao thông

Xã nằm trên đường Hồ Chí Minh và quốc lộ 3C – hai trục nối Thái Nguyên với Tuyên Quang và với vùng Chợ Đồn, Chợ Mới phía bắc. Từ Chợ Chu có đường tỉnh xuống các xã phía nam (Bình Yên, Phú Đình) và vào các điểm di tích ATK.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Người dân thị trấn Chợ Chu, các xã Phúc Chu, Bảo Linh, Đồng Thịnh cũ (kể cả xã Bảo Cường đã nhập vào Chợ Chu năm 2024) làm thủ tục tại UBND xã Định Hóa, đặt ở trụ sở cơ quan huyện Định Hóa cũ.

Bản đồ Xã Định Hóa

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Định Hóa được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Định Hóa trước đây

• Xã Bình Thành 11.525
• Xã Bình Yên 16.106
• Xã Kim Phượng 11.104
• Xã Lam Vỹ 8.073
• Xã Phú Đình 11.746
• Xã Phượng Tiến 13.312
• Xã Trung Hội 13.863