Phú Đình là xã thuộc tỉnh Thái Nguyên, nằm ở trung tâm An toàn khu (ATK) Định Hóa, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở hai xã Phú Đình và Điềm Mặc của huyện Định Hóa cũ. Xã rộng 47,89 km², dân số 11.746 người.
Tổng quan
Đồi Tỉn Keo, đồi Khau Tý, thác Khuôn Tát, đèo De – những địa danh thường được nhắc khi nói về "Thủ đô kháng chiến" – đều nằm trên đất xã Phú Đình. Đây là xã ở phía tây nam vùng Định Hóa cũ của tỉnh Thái Nguyên, áp sát ranh giới tỉnh Tuyên Quang, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng và Chính phủ ở và làm việc trong nhiều năm của kháng chiến chống Pháp (1947–1954).
Xã rộng 47,89 km², dân số 11.746 người, mật độ khoảng 245 người/km². Sau sắp xếp, xã gồm hai xã cũ Phú Đình và Điềm Mặc; trụ sở đặt tại trụ sở xã Phú Đình cũ. Năm 2026 xã gộp 24 xóm thành 11 xóm, nhiều xóm mang đúng tên di tích: Tỉn Keo, Khau Tý, Đèo De, Bản Bắc, Điềm Mặc.
Tên gọi và ý nghĩa
Kế thừa tên xã cũ. Trong hai xã hợp thành, Phú Đình là nơi đặt trụ sở và cũng là cái tên gắn chặt nhất với ATK Định Hóa – báo chí và tài liệu di tích thường gọi Phú Đình là "trung tâm ATK". Vì vậy xã mới giữ tên Phú Đình; tên Điềm Mặc lùi về làm tên một xóm (xóm Điềm Mặc, gộp từ hai xóm Điềm Mặc và Bắc Doọc).
Nghĩa từng chữ. Phú trong tên địa danh thường là 富 – giàu có, sung túc. Chữ Đình có nhiều khả năng: 庭 (sân, nhà) hoặc 亭 (đình, nhà nghỉ chân); chưa tìm được văn bản Hán Nôm ghi tên xã nên không khẳng định chữ nào. Đây là tên đặt theo lối Hán Việt mang nghĩa tốt, không phải tên Tày.
Tên Điềm Mặc cổ hơn: sách Đồng Khánh dư địa chí (cuối thế kỷ XIX) ghi xã Điềm Mặc thuộc tổng Thanh Điểu của châu Định. Đôi khi tên này được viết Điềm Mạc. Âm mặc có thể ứng với 默 (lặng lẽ), nhưng chữ viết của tên làng chưa tra được nguồn nên chỉ ghi như một khả năng.
Lịch sử tên. Theo Wikipedia tiếng Việt, năm 1949, để thuận lợi cho việc bảo vệ ATK, vùng Phú Đình (gồm Rục Rã và Sơn Đầu) từng được sáp nhập vào xã Bình Thành; còn Điềm Mặc từ năm 1949 nằm trong xã Thanh Định lớn trước khi tách lại năm 1954. Cả nước không có xã nào khác tên Phú Đình.
Địa lý
Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Bình Thành ở phía đông và phía nam, Bình Yên ở phía bắc, tỉnh Tuyên Quang ở phía tây. Đèo De trên đường sang Tuyên Quang là cửa ngõ phía tây của xã.
Địa hình đồi núi thấp xen thung lũng hẹp và ruộng bậc thang, nằm trong vùng núi Hồng – địa thế mà tài liệu về ATK mô tả là "tiến có thể đánh, lui có thể giữ". Thác Khuôn Tát được xếp hạng danh thắng cấp quốc gia năm 2002: thác có bảy tầng, cao tổng cộng trên 20 m, tầng dưới cùng cao khoảng 12 m, rộng 15 m, chân thác là bồn nước sâu 2–3 m. Trên địa bàn có các hồ nhỏ Đồng Lá, Hoàng Hà.
Lịch sử
Trung tâm Thủ đô kháng chiến
Theo Wikipedia tiếng Việt, ngày 19/5/1947 Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định đóng đại bản doanh tại đồi Khau Tý – Nạ Tra; báo VietnamPlus cũng ghi tháng 5/1947 Khau Tý là nơi Bác đến làm việc đầu tiên khi về ATK Định Hóa. Cùng thời gian đó Bộ Tổng tư lệnh đóng ở Khảu Tràng, Bộ Tổng tham mưu ở Khảu Muột (1947–1948).
Ngày 6/12/1953, tại đồi Tỉn Keo, Bộ Chính trị họp thông qua kế hoạch tác chiến Đông Xuân 1953–1954, mở đường cho chiến dịch Điện Biên Phủ. Năm 1990 tỉnh dựng bia tưởng niệm và phòng trưng bày ở Tỉn Keo; trung tâm xã có nhà truyền thống. Trên đỉnh đèo De có Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Nơi ra đời của các tổ chức
- 16/10/1948 – Ban Kiểm tra Trung ương thành lập; địa điểm là một trong 13 điểm của khu di tích quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa, được khởi công tu bổ năm 2026 tại xã Phú Đình.
- 21/4/1950 – tại xóm Roòng Khoa, xã Điềm Mặc, đại diện các cơ quan báo chí ở chiến khu Việt Bắc họp thành lập Hội Những người viết báo Việt Nam (nay là Hội Nhà báo Việt Nam). Tháng 8/2004 địa điểm được công nhận di tích lịch sử quốc gia; nhà trưng bày có hai tầng.
Báo VietnamPlus còn ghi điện ảnh và nhiếp ảnh cách mạng bắt đầu hình thành tại Phú Đình, và xã có khoảng 30 điểm di tích lịch sử.
Sắp xếp năm 2025
Theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15, xã Phú Đình mới gồm toàn bộ xã Phú Đình và xã Điềm Mặc (huyện Định Hóa cũ), hoạt động từ 1/7/2025.
Dân cư – xã hội
Số liệu trước 2024 dẫn trên Wikipedia tiếng Việt cho thấy người dân tộc thiểu số chiếm khoảng 71% dân số Phú Đình và 75% dân số Điềm Mặc; VietnamPlus ghi hơn 70% dân số toàn xã là đồng bào dân tộc thiểu số, với văn hóa Tày, Sán Chay và Dao. Xóm Khuôn Tát chủ yếu là người Tày và Dao. Dân cư sống theo xóm dọc thung lũng và chân đồi; các xóm đông nhất sau sắp xếp là Khẩu Đưa (429 hộ), Bản Bắc (302 hộ), Điềm Mặc (291 hộ).
Hát then, đàn tính và văn nghệ dân gian được khôi phục gắn với du lịch cộng đồng.
Kinh tế
Chè là cây chủ lực. VietnamPlus cho biết xã sản xuất chè theo VietGAP, có 5 làng nghề chè, 6 hợp tác xã và 4 tổ hợp tác; sản phẩm Chè Móc câu Phú Đình đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh. Hợp tác xã Nông nghiệp Phú Thịnh (lập năm 2019) có gần 40 ha chè VietGAP. Lúa nước (khoảng 408 ha), ngô và chăn nuôi gà, lợn là các nguồn thu khác; xóm Bản Bắc có những trang trại gà quy mô hộ.
Du lịch là ngành tăng nhanh: điểm du lịch cộng đồng Khuôn Tát được tỉnh hỗ trợ khoảng 5 tỷ đồng làm đường, bãi đỗ xe, homestay; khách đến xem thác, cánh đồng hoa tam giác mạch, làm bánh truyền thống, đạp xe. Các điểm Phú Ninh, Đồng Kệu, Bản Bắc, Bản Quyên, Song Thái được khảo sát, chỉnh trang để làm du lịch gắn với nông nghiệp.
Văn hóa – di tích
- Đồi Tỉn Keo – nơi Bộ Chính trị thông qua kế hoạch Đông Xuân 1953–1954; có bia tưởng niệm, phòng trưng bày.
- Đồi Khau Tý – nơi ở, làm việc đầu tiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh ở ATK Định Hóa (5/1947).
- Địa điểm thành lập Hội Những người viết báo Việt Nam (xóm Roòng Khoa, Điềm Mặc cũ) – di tích quốc gia năm 2004.
- Địa điểm thành lập Ban Kiểm tra Trung ương (1948).
- Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đỉnh đèo De.
- Thác Khuôn Tát – danh thắng quốc gia (2002).
Hội Lồng tồng (xuống đồng) của người Tày từng được huyện tổ chức tại Phú Đình vào mùng 10 tháng Giêng, phần hội diễn ra trên ruộng Tỉn Keo; về sau lễ hội cấp huyện chuyển ra quảng trường khu di tích ATK, còn xã vẫn duy trì hội Lồng tồng ATK hằng năm.
Giao thông
Đường tỉnh 264B chạy qua xã. Tuyến đường từ quốc lộ 3 vào trung tâm ATK Định Hóa đang được nâng cấp, nối từ đèo De sang các di tích ATK ở vùng Sơn Dương (Tuyên Quang) – tạo thành vòng du lịch hai tỉnh Thái Nguyên – Tuyên Quang.
Hành chính
Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Phú Đình, tỉnh Thái Nguyên. Người dân hai xã Phú Đình, Điềm Mặc cũ làm thủ tục tại UBND xã Phú Đình, đặt ở trụ sở xã Phú Đình cũ.
Bản đồ Xã Phú Đình
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Phú Đình được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Phú Đình | Huyện Định Hóa | Tỉnh Thái Nguyên | toàn bộ |
| Xã Điềm Mặc | Huyện Định Hóa | Tỉnh Thái Nguyên | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Phú Đình mới gồm những xã cũ nào?
Gồm toàn bộ xã Phú Đình và xã Điềm Mặc của huyện Định Hóa cũ, theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15, hoạt động từ 1/7/2025.
Tên Phú Đình có nghĩa là gì?
Phú thường hiểu là 富 (giàu có); chữ Đình có thể là 庭 hoặc 亭, chưa có nguồn xác định. Tên kế thừa từ xã Phú Đình cũ.
Đồi Tỉn Keo nổi tiếng vì sao?
Ngày 6/12/1953, tại đồi Tỉn Keo, Bộ Chính trị họp thông qua kế hoạch tác chiến Đông Xuân 1953–1954, dẫn tới chiến dịch Điện Biên Phủ.
Hội Nhà báo Việt Nam thành lập ở đâu?
Tại xóm Roòng Khoa, xã Điềm Mặc cũ (nay thuộc xã Phú Đình), ngày 21/4/1950, với tên Hội Những người viết báo Việt Nam.
Thác Khuôn Tát có gì đặc biệt?
Thác bảy tầng, cao trên 20 m, là danh thắng cấp quốc gia từ năm 2002, nay là điểm du lịch cộng đồng của xã.
Cùng Huyện Định Hóa trước đây
- Xã Bình Thành 11.525
- Xã Bình Yên 16.106
- Xã Định Hóa 22.333
- Xã Kim Phượng 11.104
- Xã Lam Vỹ 8.073
- Xã Phượng Tiến 13.312
- Xã Trung Hội 13.863
← Toàn bộ 92 xã, phường của Thái Nguyên Tra tên xã cũ → mới