Thiết Ống là xã thuộc tỉnh Thanh Hóa, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở hai xã Thiết Kế và Thiết Ống của huyện Bá Thước cũ. Xã rộng 94,32 km², dân số 13.227 người; được coi là nơi phát tích sử thi Mường Đẻ đất đẻ nước, có quốc lộ 15 đi qua.
Tổng quan
Thiết Ống – Mường Ống trong cách gọi dân gian – là vùng đất được người Mường Thanh Hóa coi là cội nguồn: tư liệu dân cư tỉnh ghi nhánh Mường Trong ("mường gốc") xuất xứ từ Mường Ống, và Wikipedia tiếng Việt chép Thiết Ống là nơi phát tích sử thi Đẻ đất đẻ nước, còn dấu tích ở Đồi Chu. Từ 1/7/2025, đây là một xã của tỉnh Thanh Hóa, hợp từ hai xã Thiết Kế và Thiết Ống.
Diện tích 94,32 km², dân số 13.227 người, mật độ khoảng 140 người/km². Quốc lộ 15 chạy qua xã; phố Đồng Tâm với bưu điện và chợ là điểm buôn bán của vùng phía nam Bá Thước cũ.
Tên gọi và ý nghĩa
Tên từ đâu ra: "Thiết Ống" vốn là tên tổng: năm Thành Thái thứ 14 (1902), tổng Thiết Ống của huyện Cẩm Thủy được cắt sang châu Lang Chánh; năm 1925 tổng này cùng các tổng Cổ Lũng, Sa Lung, Điền Lư lập nên châu Tân Hóa – tiền thân của huyện Bá Thước. Sau 1945, Thiết Ống là một trong bảy xã đầu tiên của huyện; năm 1964 tách ra xã Thiết Kế từ xã Văn Nho (cũng giữ chữ "Thiết"). Năm 2025, Thiết Kế và Thiết Ống hợp nhất, tên Thiết Ống được giữ.
Hai lớp tên: Wikipedia tiếng Việt ghi Thiết Ống "còn được gọi là Mường Ống". Như vậy chữ "Ống" là phần chung giữa tên hành chính và tên mường của người Mường. Âm "ống" gần như không có chữ Hán Việt thông dụng (công cụ tra chỉ thấy vài chữ hiếm). Chữ "Thiết" có thể là 鐵 (sắt), 設 (đặt, lập) hay 切 (thiết tha, cắt)… – văn bản gốc của tổng chưa được tìm thấy với chữ Hán, nên bài không gán nghĩa. Từ điển wiki.ngonngu.com chỉ ghi Thiết Ống là tên xã.
Trùng tên: cả nước không có xã, phường nào khác tên Thiết Ống.
Địa lý
Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Điền Quang ở phía đông; Bá Thước, Điền Lư, Hồi Xuân ở phía bắc; Văn Nho, Trung Hạ ở phía tây; Văn Nho, Đồng Lương ở phía nam.
Địa hình núi đá vôi và núi đất xen thung lũng, nhiều hang động. Vị trí trên quốc lộ 15 khiến xã là cửa ngõ phía nam của vùng Bá Thước, nối lên Hồi Xuân – Mai Châu và xuống Ngọc Lặc, Lam Sơn.
Lịch sử
Ải Thiết Ống, theo Wikipedia tiếng Việt, là trận địa đánh giặc Minh của nghĩa quân Lam Sơn năm 1422. Thời Lê – Nguyễn, vùng đất thuộc huyện Cẩm Thủy, phủ Thiệu Thiên.
- 1902: tổng Thiết Ống sang châu Lang Chánh.
- 1925: tổng Thiết Ống chuyển về châu Tân Hóa mới lập.
- 1943: nhập với tổng Cổ Lũng thành một bang của châu Quan Hóa; sau 1945 thuộc châu Tân Hóa tái lập, đổi tên châu Bá Thước (11/1945).
- 3/1948: Thiết Ống là một trong bảy xã của huyện Bá Thước.
- 2/4/1964: chia xã Văn Nho thành Văn Nho, Thiết Kế, Kỳ Tân.
- 16/6/2025: Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 hợp Thiết Kế và Thiết Ống thành xã Thiết Ống; hoạt động từ 1/7/2025 với 24 tổ chức tự quản.
Cần Vương: theo bài viết về khởi nghĩa Hùng Lĩnh trên Wikipedia, sau khi giải tán nghĩa quân năm 1892, Tống Duy Tân ẩn náu ở hang Niên Kỷ (nay thuộc xã Thiết Ống) trước khi bị bắt; năm 1892, Tống Duy Tân và Đốc Ngữ từng hợp quân đánh Pháp ở Niên Kỷ.
Dân cư – xã hội
Cư dân gồm người Mường, người Thái và người Kinh. Người Mường Thanh Hóa – theo tư liệu dân cư tỉnh – có dân số đông nhất trong các dân tộc thiểu số của tỉnh (328.744 người năm 1999), ở nhà sàn, làm ruộng rẫy, có nền dân ca, dân vũ phong phú, tiếng nói thuộc nhóm Việt – Mường và cùng nguồn gốc với người Việt cổ. Nhánh Mường Trong có xuất xứ từ chính Mường Ống.
Phố Đồng Tâm là khu dân cư kiểu phố chợ; xã có 24 thôn, khu dân cư khi thành lập.
Kinh tế
Theo Wikipedia tiếng Việt, phố Đồng Tâm thuộc xã Thiết Ống có một bưu điện và một chợ – một trong ba điểm thương mại của huyện Bá Thước cũ (cùng Cành Nàng và phố Điền Lư). Ngoài buôn bán dọc quốc lộ 15, người dân làm ruộng nước, trồng ngô, sắn, cây ăn quả, luồng và chăn nuôi.
Văn hóa – di tích
- Sử thi Đẻ đất đẻ nước (tiếng Mường: Te tấc te đác): bộ sử thi lớn của người Mường, đã sưu tầm được 10 bản, bản trung bình khoảng 8.000 câu, bản dài nhất 16.000 câu, kể về sự hình thành trời đất và công cuộc của người Việt cổ; được lưu truyền qua hình thức mo (hát cúng) của thầy mo. Nơi phát tích được cho là ở Thiết Ống, còn dấu tích ở Đồi Chu.
- Hang làng Cốc: di chỉ khảo cổ thời đại đồ đá.
- Ải Thiết Ống: trận địa của nghĩa quân Lam Sơn (1422).
- Hang Niên Kỷ: nơi Tống Duy Tân ẩn náu cuối năm 1892.
Giao thông
Quốc lộ 15 (401 km, từ Mai Châu – Phú Thọ đến Lệ Ninh – Quảng Trị) đi qua Thiết Ống; Wikipedia liệt kê lộ trình qua các xã Mai Châu – Thiết Ống – Ngọc Lặc – Lam Sơn – Như Xuân… Tuyến chạy qua vùng rừng núi nhiều đèo dốc; theo Wikipedia, quốc lộ 15 là nền móng của phần lớn đường Hồ Chí Minh.
Hành chính
Địa chỉ mới ghi: "…, xã Thiết Ống, tỉnh Thanh Hóa". Cư dân xã Thiết Kế cũ đổi tên xã sang Thiết Ống, giữ tên thôn.
Bản đồ Xã Thiết Ống
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Thiết Ống được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Thiết Ống | Huyện Bá Thước | Tỉnh Thanh Hóa | toàn bộ |
| Xã Thiết Kế | Huyện Bá Thước | Tỉnh Thanh Hóa | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Thiết Ống mới gồm những xã cũ nào?
Hai xã Thiết Kế và Thiết Ống của huyện Bá Thước cũ, theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15.
Tên Thiết Ống có nguồn gốc thế nào?
Kế thừa tên tổng Thiết Ống có từ thời Nguyễn; dân gian gọi vùng này là Mường Ống. Chữ Hán của tên chưa có văn bản xác nhận.
Sử thi Đẻ đất đẻ nước liên quan gì đến Thiết Ống?
Theo Wikipedia tiếng Việt, nơi phát tích của sử thi Mường Đẻ đất đẻ nước được cho là ở Thiết Ống, còn dấu tích ở Đồi Chu.
Quốc lộ nào đi qua xã Thiết Ống?
Quốc lộ 15, nối Mai Châu (Phú Thọ) với Ngọc Lặc, Lam Sơn và các tỉnh phía nam.
Diện tích, dân số xã Thiết Ống?
94,32 km² và 13.227 người, mật độ khoảng 140 người/km².
Cùng Huyện Bá Thước trước đây
- Xã Bá Thước 21.442
- Xã Cổ Lũng 9.726
- Xã Điền Lư 21.015
- Xã Điền Quang 16.611
- Xã Pù Luông 9.573
- Xã Quý Lương 15.125
- Xã Văn Nho 10.112
← Toàn bộ 166 xã, phường của Thanh Hóa Tra tên xã cũ → mới