Xã Pù Luông

Tổng quan

Trong đợt sắp xếp năm 2025, tỉnh Thanh Hóa chọn tên một thương hiệu du lịch đã nổi tiếng – Pù Luông – làm tên xã mới hợp từ ba xã Thành Sơn, Lũng Niêm và Thành Lâm của huyện Bá Thước cũ. Đây là vùng thung lũng nằm giữa hai dãy núi của Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, với ruộng bậc thang, bản Thái và các homestay đón khách.

Xã rộng 81,71 km², dân số 9.573 người, mật độ khoảng 117 người/km². Trụ sở đặt tại xã Lũng Niêm cũ. Phía đông và bắc giáp Cổ Lũng – xã cùng nằm trong vùng lõi khu bảo tồn.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: cả ba xã hợp thành đều không mang tên Pù Luông; tên được lấy từ địa danh núi và khu bảo tồn – một trường hợp đặt tên theo địa hình, thay cho việc giữ tên một xã cũ. Theo Wikipedia tiếng Việt, khu bảo tồn có đỉnh Pù Luông cao khoảng 1.700 m tại khu vực xã Thành Sơn (Bá Thước) – nay thuộc chính xã này.

Ý nghĩa: Pù Luông là địa danh gốc tiếng Thái, không phải Hán Việt. Wikipedia tiếng Việt giải thích tên "bắt nguồn từ tiếng của dân tộc Thái trong vùng, có nghĩa là núi lớn"; Báo Nhân Dân viết "Pù Luông theo tiếng dân tộc Thái là đỉnh núi cao nhất trong vùng". Hai cách diễn đạt thống nhất ở chỗ pù là núi, còn luông chỉ sự to lớn, cao nhất. Một số trang du lịch còn nêu cách hiểu "núi có nhiều luồng" (theo tên cây luồng), nhưng cách này không được các nguồn chính thống trên xác nhận.

Tên cũ còn lại: Thành Sơn, Thành Lâm, Lũng Niêm – ba xã tách từ xã Quốc Thành năm 1964 – nay chỉ còn trong tên trường, tên gọi dân gian. Cần phân biệt Thành Sơn (Bá Thước) với xã Thành Sơn (Quan Hóa) đã nhập vào xã Trung Thành.

Trùng tên: cả nước không có xã, phường nào khác tên Pù Luông.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Cổ Lũng ở phía đông và bắc, Phú Lệ và Phú Xuân ở phía tây bắc, Hồi Xuân ở phía tây và nam, Bá Thước ở phía đông nam.

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông lập năm 1999, rộng 17.662 ha (13.320 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và 4.343 ha phân khu phục hồi sinh thái), độ cao từ 60 đến khoảng 1.667 m. Địa hình là hai dãy núi song song hướng tây bắc – đông nam, ngăn cách bởi thung lũng có dân cư và đất nông nghiệp không nằm trong khu bảo tồn: dãy tây nam là núi đá lửa, đá biến chất phủ rừng; dãy đông bắc là núi đá vôi chia cắt mạnh, nối tới Vườn quốc gia Cúc Phương. Vùng đá vôi ít nước mặt, mùa khô khan hiếm nước.

Lịch sử

Thời Nguyễn, vùng đất thuộc huyện Cẩm Thủy; năm 1902 tổng Cổ Lũng được cắt về châu Quan Hóa, năm 1925 sang châu Tân Hóa (từ tháng 11/1945 là châu Bá Thước).

• 3/1948: thuộc xã Quốc Thành, huyện Bá Thước – một trong bảy xã đầu tiên của huyện.
• 2/4/1964: chia Quốc Thành thành năm xã Lũng Cao, Thành Sơn, Thành Lâm, Lũng Niêm, Cổ Lũng.
• 1999: Bộ NN&PTNT phê duyệt dự án đầu tư (Quyết định 556/BNN-KH ngày 9/1/1999); UBND tỉnh lập Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông ngày 24/4/1999.
• 16/6/2025: Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 hợp Thành Sơn, Lũng Niêm, Thành Lâm thành xã Pù Luông; hoạt động từ 1/7/2025 với 20 tổ chức tự quản.

Như vậy năm xã con của Quốc Thành năm 1964 nay thuộc hai xã: Pù Luông và Cổ Lũng.

Dân cư – xã hội

Cư dân chủ yếu là người Thái, cùng người Mường và người Kinh. Theo tư liệu về khu bảo tồn, vùng Pù Luông có sự đa dạng văn hóa của cộng đồng người Thái cùng cảnh quan ruộng bậc thang thấp trên các sườn dốc thoải; báo Nông nghiệp và Môi trường mô tả ruộng bậc thang ở Thành Lâm, Thành Sơn do người Thái canh tác, thu hoạch vào tháng 10.

Giống vịt bản địa Cổ Lũng (còn gọi vịt Quốc Thành) được nuôi tập trung ở năm xã thuộc xã Quốc Thành cũ – trong đó có Lũng Niêm, Thành Lâm, Thành Sơn – theo Wikipedia tiếng Việt.

Kinh tế

Du lịch sinh thái – cộng đồng là nét kinh tế nổi bật: homestay nhà sàn, ẩm thực địa phương, đi bộ ngắm ruộng bậc thang và rừng. Bên cạnh đó là nông nghiệp truyền thống (lúa ruộng bậc thang, ngô, chăn nuôi vịt Cổ Lũng), trồng luồng và các sản phẩm rừng.

Phố Đoàn – theo Wikipedia tiếng Việt, một phần thuộc xã Lũng Niêm cũ, một phần thuộc Cổ Lũng – là phiên chợ giao thương của đồng bào vùng cao có lịch sử từ thời Pháp thuộc, họp hai phiên mỗi tuần vào thứ Năm và Chủ nhật.

Văn hóa

Văn hóa Thái hiện diện qua nhà sàn, khắp Thái, nhảy sạp, múa xòe – những sinh hoạt được Wikipedia tiếng Việt nhắc ở vùng Cổ Lũng – Pù Luông. Phiên chợ Phố Đoàn là nơi gặp gỡ của cư dân các bản vùng cao.

Nguồn đã tra chưa ghi di tích xếp hạng nằm trên địa bàn xã.

Du lịch

Pù Luông được giới thiệu trong nhiều tài liệu du lịch như một điểm du lịch sinh thái của Thanh Hóa, cách Hà Nội khoảng 178 km và cách TP Thanh Hóa khoảng 130 km theo Wikipedia. Các trải nghiệm thường gặp: ngắm ruộng bậc thang mùa lúa chín (khoảng tháng 10), đi bộ trong rừng, ở homestay bản Thái, đi chợ phiên Phố Đoàn. Từ xã có đường sang thác Hiêu (xã Cổ Lũng): đi theo quốc lộ 15C chừng 10 km đến làng Tôm (xã Pù Luông) rồi rẽ đường đi Cổ Lũng.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, xã Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa". Cư dân ba xã Thành Sơn, Lũng Niêm, Thành Lâm cũ đổi tên xã sang Pù Luông, giữ tên thôn bản.

Bản đồ Xã Pù Luông

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Pù Luông được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bá Thước trước đây

• Xã Bá Thước 21.442
• Xã Cổ Lũng 9.726
• Xã Điền Lư 21.015
• Xã Điền Quang 16.611
• Xã Quý Lương 15.125
• Xã Thiết Ống 13.227
• Xã Văn Nho 10.112