Xã Bá Thước

Tổng quan

Tên Bá Thước là tên một con người: thủ lĩnh người Thái Cầm Bá Thước, người lãnh đạo phong trào Cần Vương ở miền tây Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX. Năm 1945 tên ông được đặt cho huyện; từ 1/7/2025 tên ấy là tên một xã của tỉnh Thanh Hóa, lập từ thị trấn Cành Nàng – huyện lỵ cũ – cùng hai xã Ban Công và Hạ Trung.

Xã rộng 106,1 km², dân số 21.442 người, mật độ khoảng 202 người/km² – đông nhất trong tám xã kế thừa huyện Bá Thước. Sông Mã chảy qua địa bàn; quốc lộ 217 nối xã với Cẩm Thủy ở phía đông và Quan Sơn ở phía tây. Bảy xã khác cùng gốc huyện là Điền Quang, Điền Lư, Quý Lương, Pù Luông, Cổ Lũng, Văn Nho, Thiết Ống.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: sau Cách mạng tháng Tám, châu Tân Hóa (lập năm 1925 từ các tổng Thiết Ống, Cổ Lũng, Sa Lung, Điền Lư) được tái lập và đến tháng 11/1945 đổi tên thành châu Bá Thước, để tôn vinh Cầm Bá Thước; từ 1948 là huyện Bá Thước. Khi bỏ cấp huyện năm 2025, tên được chuyển cho xã trung tâm thay vì giữ tên thị trấn Cành Nàng.

Người mang tên: theo Wikipedia tiếng Việt, Cầm Bá Thước (1858–1895), tên Thái là Lò Cắm Pán, sinh ở bản Lùm Nưa, tổng Trịnh Vạn, châu Thường Xuân (nay là xã Vạn Xuân), trong một gia đình lang đạo nhiều đời. Hưởng ứng chiếu Cần Vương, ông được phong Bang biện quân vụ hai châu Thường Xuân và Lang Chánh, phối hợp với Tống Duy Tân, Hà Văn Mao trong khởi nghĩa Hùng Lĩnh, rồi lập "Thanh thứ" liên kết với khởi nghĩa Hương Khê. Tháng 5/1895 ông bị quân Pháp bắt ở vùng núi Thường Xuân và bị thủ tiêu khi mới 37 tuổi. Như vậy, quê ông không ở Bá Thước – tên được dùng để tưởng niệm người lãnh đạo phong trào trên cả miền tây xứ Thanh.

Chữ Hán: Wikipedia ghi tên ông là 琹伯爍: Bá là 伯 (bác, người đứng đầu; cũng là tước bá), Thước là 爍 (sáng chói, lấp lánh). Đây là tên riêng của người nên nghĩa từng chữ không phải lý do đặt tên đất.

Tên cũ còn lại: "Cành Nàng" – theo Wikipedia là từ tiếng Mường – nay là tên một thôn. Ban Công, Hạ Trung, Lâm Xa, Tân Lập cũng thành tên thôn. Cả nước không có xã, phường nào khác tên Bá Thước.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Thiết Ống, Điền Lư ở phía nam; Quý Lương, Điền Lư ở phía đông; Cổ Lũng, Pù Luông và tỉnh Phú Thọ ở phía bắc; Hồi Xuân ở phía tây.

Sông Mã chảy qua giữa xã; thung lũng ven sông là nơi tập trung khu phố Cành Nàng. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông nằm cách trung tâm Cành Nàng khoảng 20 km về phía tây bắc theo Wikipedia; sông Mã chạy dọc phía tây và nam khu bảo tồn từ Hồi Xuân xuống gần Cành Nàng. Rừng vùng Bá Thước có nhiều gỗ quý như lim, lát, kiêng, ngù hương, và cây luồng là cây trồng đặc trưng.

Lịch sử

Thời Lê, vùng Bá Thước thuộc châu Quan Gia; thời Nguyễn đầu tương ứng huyện Cẩm Thủy, rồi các tổng phía tây lần lượt nhập châu Quan Hóa (1902, 1904), sang châu Tân Hóa (1925). Năm 1945, huyện Bá Thước ban đầu gồm bảy xã: Ban Công, Hồ Điền, Lâm Xa, Lương Trung, Quốc Thành, Thiết Ống, Văn Nho.

• 2/4/1964: chia xã Lương Trung thành bốn xã, trong đó có Hạ Trung; chia Lâm Xa thành Ái Thượng và Lâm Xa.
• 9/2/1965: lập xã Tân Lập.
• 23/8/1994: chia Lâm Xa thành xã Lâm Xa và thị trấn Cành Nàng – huyện lỵ huyện Bá Thước.
• 1/12/2019: nhập xã Lâm Xa và Tân Lập vào thị trấn Cành Nàng.
• 16/6/2025: Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 hợp thị trấn Cành Nàng, xã Ban Công, xã Hạ Trung thành xã Bá Thước; hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 11 thôn: Ban Công, Cành Nàng, Cả, Chiềng Ai, Chiềng Lau, Hạ Trung, La Hán, Lâm Xa, Long Vân, Tân Lập, Tráng. Các dân tộc chủ yếu của vùng Bá Thước là Mường, Thái, Kinh; Wikipedia tiếng Việt ghi người Kinh phần lớn là di dân từ các huyện vùng xuôi (Hoằng Hóa, Thiệu Hóa, Vĩnh Lộc…) theo chương trình kinh tế mới hoặc đến buôn bán rồi định cư. Tư liệu dân cư tỉnh cho biết nhánh Mường Trong của người Mường Thanh Hóa có xuất xứ từ Mường Ống thuộc Bá Thước.

Là huyện lỵ cũ, khu Cành Nàng tập trung trường học, bệnh viện, cơ quan phục vụ cả vùng; huyện Bá Thước cũ có 116.103 người năm 2022, trong đó Bá Thước chiếm gần một phần năm.

Kinh tế

Wikipedia tiếng Việt gọi thị trấn Cành Nàng là trung tâm kinh tế của huyện Bá Thước cũ: thương mại, dịch vụ, công vụ tập trung ở đây. Các thôn ven sông và trên đồi làm ruộng nước, trồng ngô, sắn, luồng, cây ăn quả và chăn nuôi. Cơ cấu kinh tế huyện cũ được ghi là nông – lâm nghiệp 58%, công nghiệp 17%, dịch vụ 25%.

Vị trí cửa ngõ vào vùng Pù Luông khiến dịch vụ du lịch (lưu trú, ăn uống, vận chuyển) có điều kiện phát triển.

Văn hóa

Ký ức về phong trào Cần Vương là lớp văn hóa lịch sử gắn với tên xã. Ở vùng Bá Thước cũ còn đền và bia thờ Hà Văn Mao (ở Điền Lư), đền thờ Hà Văn Nho (ở Văn Nho) – các thủ lĩnh cùng thời với Cầm Bá Thước. Đền thờ chính của Cầm Bá Thước đặt ở Cửa Đạt, thị trấn Thường Xuân cũ.

Đời sống văn hóa của xã là sự đan xen Mường – Thái – Kinh: bản Mường, bản Thái với nhà sàn bên cạnh khu phố chợ của người Kinh ở trung tâm. Nguồn đã tra chưa ghi di tích xếp hạng nằm ngay trên địa bàn xã.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, xã Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa". Cư dân thị trấn Cành Nàng cũ đổi "thị trấn Cành Nàng, huyện Bá Thước" thành "xã Bá Thước"; cư dân Ban Công, Hạ Trung đổi tên xã, giữ tên thôn.

Bản đồ Xã Bá Thước

Bản đồ tìm theo tên, ranh giới có thể chưa cập nhật sau sáp nhập. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bá Thước được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bá Thước trước đây

• Xã Cổ Lũng 9.726
• Xã Điền Lư 21.015
• Xã Điền Quang 16.611
• Xã Pù Luông 9.573
• Xã Quý Lương 15.125
• Xã Thiết Ống 13.227
• Xã Văn Nho 10.112