Xã Hồng Thái

Tổng quan

Tháng Ba hoa lê trắng, tháng Mười lúa chín vàng trên ruộng bậc thang ở độ cao trên 1.000 m: hai mùa ấy đã thành hai lễ hội của xã Hồng Thái, cửa ngõ phía đông của vùng Na Hang cũ, tỉnh Tuyên Quang, nơi quốc lộ 279 từ Ba Bể (Thái Nguyên) đi vào. Xã ghép từ ba xã Đà Vị, Sơn Phú và Hồng Thái; trụ sở đặt tại thôn Xá Thị.

Diện tích 222,59 km² – rộng thứ tư tỉnh – dân số 11.296 người, mật độ khoảng 51 người/km². Ngoài cảnh quan, xã có hang Phia Muồn, di chỉ khảo cổ thuộc văn hóa Hòa Bình được xếp hạng di tích quốc gia năm 2009.

Tên gọi và ý nghĩa

Giữ tên xã Hồng Thái. Trong ba đơn vị hợp thành, tên mới trùng tên xã Hồng Thái cũ – xã nhỏ nhất trong ba (năm 2006 chỉ có 1.575 ha, 1.347 nhân khẩu), nhưng là nơi có vùng hoa lê, ruộng bậc thang và làng du lịch Khâu Tràng đã mang tên Hồng Thái đi xa. Đà Vị và Sơn Phú thôi là tên hành chính. Cả ba đều có tên trong danh sách 21 xã của huyện Na Hang sau năm 1945 (Wikipedia).

Phân tích Hán Việt. Hồng có thể là 紅 (đỏ) hoặc 洪 (lớn); Thái thường là 泰 – yên ổn, thịnh vượng (như "thái bình"). Nếu là 紅泰, tên mang nghĩa "đỏ thắm, thái bình" – kiểu tên xã đặt sau năm 1945 khá phổ biến. Nguồn đã tra không chép chữ Hán gốc, nên khoá Hán Việt để trống.

Tên các xã cũ. Đà Vị là tên được giữ khi hợp nhất Đà Vị với Trung Thượng năm 1969 (Quyết định 269-NV). Thôn Khâu Tràng, bản Nà Lạ, núi Phia Muồn, đỉnh Kia Tăng là địa danh gốc Tày, nghĩa chưa tra được nguồn.

Trùng tên. Sau 1/7/2025 còn có xã Hồng Thái thuộc tỉnh Lâm Đồng; cần ghi kèm tên tỉnh.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Hồng Thái giáp Yên Hoa ở phía bắc và phía tây, Nà Hang ở phía nam, tỉnh Thái Nguyên ở phía đông.

Sông Năng từ hồ Ba Bể qua thác Đầu Đẳng chảy vào địa phận Đà Vị cũ theo hướng đông – tây, qua Khâu Tinh, Sơn Phú rồi hợp lưu với sông Gâm gần đập thủy điện (Wikipedia). Đà Vị, Sơn Phú, Hồng Thái thuộc nhóm xã có nhiều đỉnh trên 1.000 m của huyện Na Hang cũ. Vùng Hồng Thái cao trung bình trên 1.000 m, khí hậu mang sắc thái cận ôn đới, mát quanh năm (cổng thông tin huyện Na Hang cũ). Hang Phia Muồn nằm trong núi Phia Muồn ở bản Nà Lạ – vùng núi đá phiến sét vôi xen núi đất, thung lũng hẹp và rừng nguyên sinh; từ quốc lộ 279, cách trung tâm Nà Hang khoảng 7 km, rẽ vào thêm khoảng 3 km.

Lịch sử

Người tiền sử ở Phia Muồn

Di chỉ hang Phia Muồn có hai lớp văn hóa nối tiếp: lớp sớm khoảng 4.300–4.000 năm trước, lớp muộn khoảng 4.000–3.500 năm trước (hậu kỳ đá mới – sơ kỳ kim khí); 12 ngôi mộ với tục chôn kè đá quanh huyệt, rải đá lên thi thể – một loại hình văn hóa Hòa Bình riêng của lưu vực sông Gâm (Wikipedia, bài huyện Na Hang).

Các xã sau 1945

Năm 1969 Đà Vị và Trung Thượng hợp thành Đà Vị. Năm 1987, xóm Bản Lãm của Đà Vị chuyển sang xã Khâu Tinh. Năm 2006, xã Sơn Phú nhận 4.536 ha của xã Vĩnh Yên (giải thể do lòng hồ) và đất, dân của Khâu Tinh; sau điều chỉnh Đà Vị có 7.945 ha, 5.117 nhân khẩu, Sơn Phú 12.892 ha, 2.477 nhân khẩu, Hồng Thái 1.575 ha, 1.347 nhân khẩu (Nghị định 14/2006/NĐ-CP, theo Wikipedia).

Năm 2025

Khoản 8 Điều 1 Nghị quyết 1684/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các xã Đà Vị, Sơn Phú và Hồng Thái thành xã Hồng Thái, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 11.296 người. Theo cổng thông tin huyện Na Hang cũ, đồng bào sinh sống ở vùng cao Hồng Thái chủ yếu là người Dao và Mông; vùng Đà Vị có người Tày với lễ hội Lồng tông. Thôn Khâu Tràng là làng của người Dao Tiền, được xây dựng thành làng văn hóa du lịch cộng đồng thông minh.

Năm 2026, xã tổ chức ngày hội khám sức khỏe toàn dân, tập huấn kỹ năng số cho người hoạt động ở thôn bản.

Kinh tế

Nông nghiệp vùng cao kết hợp du lịch là hướng đi rõ nhất. Cây lê được trồng không chỉ lấy quả: năm 2022 xã có 164 hộ trồng lê trên hơn 90 ha ở 7 thôn, và huyện Na Hang tổ chức Lễ hội Sắc hương hoa lê lần đầu (5–20/3/2022). Vườn chè cổ thụ là điểm tham quan; xã có không gian trưng bày sản phẩm OCOP trong lễ hội.

Làng Khâu Tràng được Hiệp hội Du lịch Việt Nam vinh danh trong nhóm điểm du lịch cộng đồng tiêu biểu đón nhiều khách nhất năm 2025 (trao tháng 4/2026 tại VITM). Xã đang tháo gỡ các điểm nghẽn để phát triển du lịch, dịch vụ năm 2027.

Văn hóa

• Hang Phia Muồn – di tích lịch sử quốc gia (2009), di chỉ cư trú và mộ táng thời tiền sử.
• Lễ hội Mùa vàng (9–11/10/2026): trình diễn trang phục dân tộc, thi ảnh, bay dù lượn trên ruộng bậc thang, khảo sát tuyến trekking lên đỉnh núi Kia Tăng.
• Lễ hội Sắc hương hoa lê tháng Ba, có lễ nhảy lửa của người Dao đỏ.
• Lồng tông Đà Vị – một trong các lễ hội Lồng tông được huyện Na Hang cũ phục dựng.

Giao thông

Quốc lộ 279 từ xã Ba Bể (Thái Nguyên) đi vào Tuyên Quang qua Hồng Thái rồi về Nà Hang, Minh Quang (Wikipedia). Đây cũng là trục để du khách từ hồ Ba Bể sang hồ Na Hang.

Bản đồ Xã Hồng Thái

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hồng Thái được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1684/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Na Hang trước đây

• Xã Côn Lôn 5.734
• Xã Nà Hang 17.364
• Xã Thượng Nông 7.204
• Xã Yên Hoa 7.323