Phường Ninh Xá

Tổng quan

Ninh Xá – phường nhỏ ở phía nam vùng Thuận Thành cũ – được biết đến qua món nem Bùi của làng Bùi Xá, lối hát trống quân Bùi Xá được khôi phục, và qua Trung tâm Điều dưỡng thương binh Thuận Thành – nơi chăm sóc các thương binh nặng nhất. Vùng Nguyệt Đức trong phường là đất căn cứ của sứ quân Lý Khuê thế kỷ X theo thần tích địa phương.

Phường rộng 15,81 km², dân số 22.369 người, mật độ khoảng 1.410 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở cũ của phường Ninh Xá (tổ dân phố Phủ, theo Wikipedia tiếng Việt). Từ 20/9/2026 phường thuộc thành phố Bắc Ninh trực thuộc trung ương.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên phường mới giữ nguyên tên phường Ninh Xá cũ; tên Nguyệt Đức thôi là tên hành chính. Ninh Xá là xã của huyện Thuận Thành, ngày 10/4/2023 thành phường (8,25 km², 10.480 người – Nghị quyết 723/NQ-UBTVQH15).

Về chữ. Ninh trong địa danh thường là chữ 寧 – yên ổn; xá thường là 舍 – nhà, xóm, một thành tố rất phổ biến trong tên làng Kinh Bắc (Bùi Xá, Đọ Xá, Viêm Xá…). Ghép lại, Ninh Xá thường được hiểu là "làng yên ổn". Tư liệu đã tra chưa có văn bản Hán gốc của tên xã nên đây là cách hiểu theo nghĩa phổ biến. Lưu ý: từ điển Wiki Ngôn Ngữ có mục Ninh Xá nhưng định nghĩa ở đó là phường Ninh Xá của thị xã Bắc Ninh cũ – một đơn vị khác, đã nhập vào phường Tiền Ninh Vệ năm 2024 (nay thuộc phường Kinh Bắc).

Tên Nguyệt Đức (xã cũ) có chữ nguyệt 月 (trăng) và đức 德 (đức); Đồng Khánh địa dư chí cũng nhắc một dòng sông Nguyệt Đức hội tụ ở vùng Bình Than (thường được hiểu là sông Cầu), nhưng tư liệu không nói tên xã liên quan tới tên sông.

Trùng tên: trong danh sách hiện hành, Ninh Xá chỉ là tên phường này; vì từng có phường Ninh Xá ở Bắc Ninh cũ, khi tra cứu giấy tờ trước năm 2024 cần phân biệt.

Địa lý

Phường nằm ở phía nam vùng Thuận Thành cũ, trên trục quốc lộ 38 giữa Trạm Lộ và Nghĩa Đạo. Theo Wikipedia tiếng Việt, thị xã Thuận Thành cũ phía nam giáp huyện Văn Lâm (Hưng Yên) và huyện Cẩm Giàng (Hải Dương cũ); điểm cực nam của thị xã ở cánh đồng thôn Nhiễm Dương, xã Nghĩa Đạo (nay thuộc phường Trạm Lộ). Cùng vùng có các phường Trạm Lộ, Thuận Thành. Địa hình đồng bằng trũng, ao hồ nhiều; khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Lịch sử

Căn cứ của sứ quân Lý Khuê

Theo thần tích và di vật ở vùng Siêu Loại được Wikipedia tiếng Việt tóm lược, sứ quân Lý Khuê từng cho sửa thành Luy Lâu làm đại bản doanh nhưng đó chỉ là cái bẫy đánh lừa đối phương; ông bí mật đưa đại quân về ấp Cồi – nay thuộc làng Thư Đôi, phường Ninh Xá – lập căn cứ chính: đào ao quanh ấp, đắp luỹ cao, trồng tre gai dày, chỉ để hai cổng; ngoài cổng đắp "Bãi Mác" hình mũi mác, cạnh đó dựng "Đồn Bụng" nửa chìm nửa nổi (sau bị quân Minh tàn phá, gọi là Vườn Bụng). Bên trong ấp, ông cho đắp những gò đống để khi bí thế thì rút quân vào – chỗ ấy gọi là Tầm Bùi. Trên đất Nguyệt Đức còn nhiều dấu tích căn cứ thế kỷ X. Theo bài về Luy Lâu trên Wikipedia tiếng Việt, Lý Khuê người Siêu Loại đứng lên chiêu dân, lập một căn cứ quân sự lớn, là một trong những sứ quân mạnh nhất, với tham vọng biến vùng này thành trung tâm của Tĩnh Hải quân.

Hành chính

Sau 1945, Ninh Xá và Nguyệt Đức là hai trong 22 xã của huyện Thuận Thành. Ngày 10/4/2023 Ninh Xá thành phường, Nguyệt Đức vẫn là xã. Theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15, toàn bộ phường Ninh Xá và xã Nguyệt Đức hợp thành phường Ninh Xá từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 22.369 người. Theo Wikipedia tiếng Việt, Trung tâm Điều dưỡng thương binh Thuận Thành (Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội) ở Ninh Xá chăm sóc thương binh loại 1 có tỷ lệ thương tật từ 80% trở lên; trung tâm chăm sóc 110 thương binh nặng (107 người ngồi xe lăn do tổn thương cột sống) và 49 cựu chiến binh nhiễm chất độc da cam. Trường học, trạm y tế kế thừa từ hai đơn vị cũ; làng Bùi Xá, Thư Đôi và các làng vùng Nguyệt Đức giữ đình chùa, nếp sinh hoạt làng xã truyền thống.

Kinh tế

Kinh tế phường là nông nghiệp lúa – màu, chăn nuôi và nghề chế biến thực phẩm truyền thống: nem Bùi của làng Bùi Xá có tên trong danh sách đặc sản Bắc Ninh. Vùng Nguyệt Đức có truyền thống đúc đồng gắn với tục thờ tổ nghề Nguyễn Minh Không.

Văn hóa – di tích

• Đình làng Đào Viên thờ thánh tổ nghề đúc đồng Nguyễn Minh Không – tương truyền người truyền nghề cho các làng ở Nguyệt Đức.
• Hát trống quân Bùi Xá – gần như mai một, gần đây được phục hồi (Wikipedia tiếng Việt).
• Dấu tích căn cứ Lý Khuê ở làng Thư Đôi: Bãi Mác, Vườn Bụng, Tầm Bùi.

Giao thông

Quốc lộ 38 chạy qua phường (Trạm Lộ – Ninh Xá – Nghĩa Đạo). Tỉnh lộ 281 đi từ cầu Gáy (Nguyệt Đức) qua cầu Chè, Trung tâm điều dưỡng thương binh rồi giao quốc lộ 38 ở Ninh Xá.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, phường Ninh Xá, thành phố Bắc Ninh". Cư dân phường Ninh Xá và xã Nguyệt Đức cũ chuyển trọn sang phường mới.

Bản đồ Phường Ninh Xá

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Ninh Xá được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thị xã Thuận Thành trước đây

• Phường Mão Điền 42.785
• Phường Song Liễu 31.758
• Phường Thuận Thành 52.318
• Phường Trạm Lộ 21.132
• Phường Trí Quả 34.574