Xã Hạ Lang

Tổng quan

Xã Hạ Lang mang tên của cả một vùng đất có lịch sử gần nghìn năm ở miền đông Cao Bằng: châu Hạ Lang thời Lê, huyện Hạ Lang thời Nguyễn và thời hiện đại. Khi cấp huyện kết thúc hoạt động năm 2025, tên huyện được trao cho xã trung tâm — nơi trước đây là thị trấn Thanh Nhật, huyện lỵ của huyện Hạ Lang.

Xã gồm thị trấn Thanh Nhật và hai xã Thị Hoa, Thống Nhất. Diện tích 81,13 km², dân số 8.091 người — đông nhất trong bốn xã vùng Hạ Lang cũ, mật độ khoảng 100 người/km². Trụ sở xã đặt tại xóm Nà Ến.

Phía nam và phía đông của xã là biên giới Trung Quốc. Tỉnh lộ 207A từ Thanh Nhật qua Thị Hoa dẫn tới cửa khẩu Bí Hà — cửa khẩu đã có từ thời Pháp, khi đó ghi thuộc xã Thị Hoa, châu Hạ Lang.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: tên Hạ Lang không kế thừa từ xã cũ nào trong ba đơn vị hợp thành, mà lấy từ tên huyện Hạ Lang. Lịch sử tên này được Wikipedia và tài liệu của tỉnh Cao Bằng ghi khá rõ: thời Lý có châu Tư Lang, sau chia làm Thượng Tư Lang (phía tây bắc, nay khoảng vùng Trùng Khánh) và Hạ Tư Lang (phía đông nam, nay là vùng Hạ Lang). Thời thuộc Minh, sách chép các châu Thượng Tư, Hạ Tư; bản đồ Hồng Đức (1490) đã có châu Thượng Lang và châu Hạ Lang. Năm 1851 (Tự Đức thứ 4), Cao Bằng có huyện Hạ Lang; sau năm 1945 là huyện Hạ Lang cho tới 2025, trừ khoảng 1969–1981 huyện bị giải thể.

Phân tích Hán Việt. Âm hạ ở đây là chữ 下 — dưới, phía dưới — đối với thượng 上 (trên) trong tên châu Thượng Lang. Lang là phần còn lại của tên châu Tư Lang; từ điển cho âm lang nhiều chữ khác nhau (廊 hiên, 榔 cây cau…), và chưa tìm được văn bản ghi chữ Hán của tên châu, nên bài không gán chữ cho âm này. Nghĩa của cặp tên vì thế là “(Tư) Lang phía dưới” và “(Tư) Lang phía trên”, phân theo vị trí đông nam – tây bắc.

Tên các đơn vị cũ: Thanh Nhật là tên xã, rồi thị trấn huyện lỵ từ năm 2006. Thống Nhất là tên xã lập năm 2020 khi hợp hai xã Thái Đức và Việt Chu. Thị Hoa là tên xã biên giới có cửa khẩu Bí Hà.

Dễ nhầm: cả nước chỉ có một xã Hạ Lang; ở Huế có làng Hạ Lang (xã Quảng Phú cũ), tên đã chép trong sách Ô Châu cận lục — không liên quan đến Cao Bằng.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Quang Long ở phía bắc, xã Vinh Quý ở phía tây; phía nam và phía đông giáp Trung Quốc. Toàn vùng Hạ Lang cũ (456,51 km² năm 2019) có khoảng 72 km đường biên giới.

Địa hình núi đá xen đồi, nhiều đỉnh có tên: Lũng Duốc, Đồi Chè, Đồn Điền, Ngườm Tá, Phia Riếu, Phia Khính, Phia Súng, Pò Ngần, Mác Phật, Ngườm Riền, Phò Sèn, Pò Mao và đồi Lũng Lừa. Các suối Canh Thưn, Khơ Lẹp, Bản Lạn, Cò Ma, suối Lành, suối Luộc, Tà Cáp chảy qua địa bàn.

Lịch sử

Tài liệu tuyên truyền của tỉnh chép Nùng Trí Cao (thế kỷ XI) được nhà Lý giao cai quản châu Tư Lang, “tức huyện Hạ Lang ngày nay”. Năm 1887 quân Pháp tiến vào Hạ Lang, chiếm các điểm cao như Phò Sèn (sau làng Đoỏng Hoan) và núi Phja Kến (trước làng Lũng Đốn).

Tháng 4/1945, Việt Minh có cơ sở ở xóm Kéo Sy (xã Thanh Nhật), sau lan sang xóm Sộc Quân. Sau khi Nhật đảo chính Pháp, toán phỉ của Lương Xuân Thành chiếm đồn Hạ Lang; lần tấn công thứ hai kéo dài mười ngày, được nhân dân các xóm Sộc Quân, Kéo Sy, Đoỏng Hủ, Lũng Đốn giúp sức, buộc phỉ rút xuống các xã biên giới Thị Hoa, Thái Đức, Việt Chu. Ngày 20/10/1945 đồn Hạ Lang được tiếp quản; ngày 30/10/1945 Ủy ban nhân dân lâm thời huyện Hạ Lang thành lập.

• 15/9/1969 — Quyết định 176-CP giải thể huyện Hạ Lang; Thanh Nhật, Thái Đức, Việt Chu, Thị Hoa cùng bốn xã khác về huyện Quảng Hòa.
• 1/9/1981 — Quyết định 44-HĐBT tái lập huyện Hạ Lang với 14 xã, Thanh Nhật là trung tâm huyện lỵ.
• 27/10/2006 — xã Thanh Nhật thành thị trấn Thanh Nhật.
• 1/2/2020 — Nghị quyết 864/NQ-UBTVQH14: hợp Thái Đức và Việt Chu thành xã Thống Nhất.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 sắp xếp thị trấn Thanh Nhật, xã Thống Nhất, xã Thị Hoa thành xã Hạ Lang, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 8.091 người — gần một phần ba dân số vùng Hạ Lang cũ (huyện có 25.439 người năm 2019). Người Tày và Nùng là hai dân tộc đông nhất tỉnh Cao Bằng (40,84% và 29,81%); các xóm có tên trong sử địa phương như Kéo Sy, Sộc Quân, Đoỏng Hủ, Lũng Đốn, Đoỏng Hoan đều là địa danh Tày – Nùng.

Khu Thanh Nhật cũ là nơi tập trung các cơ quan, trường học, cơ sở y tế và chợ của huyện Hạ Lang trước đây.

Kinh tế

Nông nghiệp vẫn là sinh kế chủ yếu, như ở phần lớn Cao Bằng — nơi nông, lâm nghiệp chiếm 62% lao động đang làm việc năm 2024. Khu trung tâm Thanh Nhật có thương mại – dịch vụ phục vụ cả vùng.

Kinh tế biên giới: tài liệu của tỉnh năm 2024 liệt kê ba cặp cửa khẩu phụ của Cao Bằng, trong đó có cặp Hạ Lang – Khoa Giáp; cửa khẩu Bí Hà nằm trên địa phận xã, cuối tỉnh lộ 207A. Cặp cửa khẩu Lý Vạn – Thạc Long của vùng Hạ Lang cũ (nay thuộc xã Lý Quốc) được công bố mở thành cửa khẩu song phương ngày 27/2/2025.

Văn hóa – di tích lịch sử

Những địa danh gắn với sự kiện năm 1945 — xóm Kéo Sy, Sộc Quân nơi có cơ sở Việt Minh, đồn Hạ Lang được tiếp quản ngày 20/10/1945 — là phần ký ức lịch sử riêng của xã. Các tài liệu đã tra chưa nêu di tích xếp hạng nào trên địa bàn.

Vùng đất này cũng gắn với tên tuổi Nùng Trí Cao, người từng cai quản châu Tư Lang; ở Cao Bằng ông được thờ tại đền trong khuôn viên chùa Phật tích Trúc Lâm Bản Giốc (xã Đàm Thủy) và tên ông được đặt cho phường Nùng Trí Cao ở trung tâm tỉnh.

Giao thông

Quốc lộ 4A đi qua xã; tỉnh lộ 207 (Quảng Hòa – Hạ Lang) nối về phía tây, tỉnh lộ 207A (Thanh Nhật – Thị Hoa) dẫn tới cửa khẩu Bí Hà. Từ trung tâm tỉnh tới Thanh Nhật khoảng 70 km.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Hạ Lang, tỉnh Cao Bằng. Giấy tờ cũ ghi “thị trấn Thanh Nhật, huyện Hạ Lang” nay tương ứng xã Hạ Lang. Người dân thị trấn Thanh Nhật, xã Thị Hoa, xã Thống Nhất làm thủ tục tại UBND xã Hạ Lang (xóm Nà Ến).

Bản đồ Xã Hạ Lang

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hạ Lang được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hạ Lang trước đây

• Xã Lý Quốc 5.966
• Xã Quang Long 5.768
• Xã Vinh Quý 6.920