Xã Lý Quốc

Tổng quan

Trên bản đồ tỉnh Cao Bằng, xã Lý Quốc là mũi đất nhô xa nhất về phía đông: chỉ phía tây giáp xã Đàm Thủy và phía nam giáp xã Quang Long, mọi phía còn lại đều là đường biên giới với Quảng Tây (Trung Quốc). Một đoạn biên giới chạy theo dòng sông Quây Sơn sau khi sông đổ qua thác Bản Giốc.

Xã được lập từ ba xã cũ Minh Long, Đồng Loan và Lý Quốc của huyện Hạ Lang. Diện tích 102,18 km², dân số 5.966 người, mật độ khoảng 58 người/km². Trụ sở xã đặt tại xóm Bằng Ca.

Điểm nhận diện của xã là cửa khẩu Lý Vạn: ngày 27/2/2025, cặp cửa khẩu song phương Lý Vạn – Thạc Long (huyện Đại Tân, Quảng Tây) được chính thức công bố mở. Cửa khẩu Lý Vạn đã có tên trong danh sách cửa khẩu Cao Bằng thời Pháp, khi đó ghi thuộc xã Lý Quốc, châu Hạ Lang.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Lý Quốc — tên có từ thời Pháp thuộc, được ghi trong tài liệu của tỉnh Cao Bằng khi kể các cửa khẩu biên giới cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX (“cửa khẩu Lý Vạn, xã Lý Quốc, châu Hạ Lang”). Văn bản sắp xếp năm 2025 không nêu lý do chọn tên; hai tên Minh Long và Đồng Loan không còn là tên xã.

Phân tích Hán Việt. Âm quốc trong từ điển ứng với chữ 國 — nước, quốc gia. Âm lý có nhiều chữ: 理 (lẽ, đạo lý, sửa sang), 李 (cây mận, cũng là họ Lý), 里 (dặm, làng xóm), 俚 (quê mùa). Chưa tìm được văn bản Hán Nôm ghi tên xã, nên không xác định được chữ Hán và nghĩa của cả tên; bài chỉ nêu nghĩa từng âm theo từ điển.

Tên đi cùng: Lý Vạn là tên một xóm — năm 1981 xóm Lý Vạn cùng ba xóm Lũng Phấu, Khi Chao, Nậm Tốc được tách từ xã Minh Long sang xã Lý Quốc — và là tên cửa khẩu. Tên Minh Long trùng tên huyện Minh Long (Quảng Ngãi) cũ và xã Minh Long hiện nay ở Quảng Ngãi; Đồng Loan là tên xã lập năm 1981.

Không trùng tên: chỉ Cao Bằng có xã Lý Quốc.

Địa lý

Lý Quốc là xã cực đông của tỉnh. Theo Wikipedia tiếng Việt, ngoài sông Quây Sơn tạo thành biên giới tự nhiên, xã có các suối Bản Thang, Nà Vị, Luộc Khiếu, Luộc Khểnh, Nà Quản, Bản Bang và hồ Khưa Khoang; công trình thủy lợi đập Ái Cảnh tưới cho ruộng trong xã.

Địa hình núi đá vôi dày đặc, hàng chục đỉnh có tên: Khau Dăn, Khỉ Cháo, Ba Đuông, Phia Nhàn, Ngườm Răn, Mu Mủn, Tu Giáo, Phia Đan, Pò Luồng, Phia Chao, Phia Đeng… Ruộng nước nằm ở các lũng và dải đất ven sông.

Vùng Hạ Lang cũ (456,51 km² năm 2019) có đường biên giới với Trung Quốc dài khoảng 72 km; Lý Quốc là một trong những xã nằm trên tuyến biên giới ấy.

Lịch sử

Đất Hạ Lang thời Lý thuộc châu Tư Lang. Tài liệu của tỉnh chép Nùng Trí Cao, thủ lĩnh người Tày thế kỷ XI, được nhà Lý phong châu mục Quảng Nguyên và cai quản thêm châu Tư Lang (tức vùng Hạ Lang). Thời thuộc Minh tách thành Thượng Tư Lang và Hạ Tư Lang; từ thời Lê có châu Hạ Lang, đến năm 1851 là huyện Hạ Lang thuộc phủ Trùng Khánh.

• 15/9/1969 — Quyết định 176-CP giải thể huyện Hạ Lang; Minh Long, Lý Quốc cùng ba xã khác nhập huyện Trùng Khánh.
• 10/6/1981 — Quyết định 245-CP lập xã Đồng Loan từ sáu xóm Lũng Nặm, Lũng Sún, Lũng Phục, Lũng Bụa, Lũng Cúng, Lũng Mán của xã Lý Quốc (huyện Trùng Khánh ghi thêm phần đất của Minh Long và Thắng Lợi); đồng thời tách bốn xóm Lý Vạn, Lũng Phấu, Khi Chao, Nậm Tốc của Minh Long nhập Lý Quốc.
• 1/9/1981 — Quyết định 44-HĐBT tái lập huyện Hạ Lang; Minh Long, Lý Quốc, Đồng Loan trở về Hạ Lang.
• 27/2/2025 — công bố mở cặp cửa khẩu song phương Lý Vạn – Thạc Long.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 sắp xếp ba xã Minh Long, Đồng Loan, Lý Quốc thành xã Lý Quốc, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Với 5.966 người trên hơn 100 km², Lý Quốc là xã thưa dân. Tên xóm hầu hết là tên Tày – Nùng, nhiều xóm mang chữ “Lũng” như sáu xóm lập nên xã Đồng Loan năm 1981. Ở cấp tỉnh, Tày (40,84%) và Nùng (29,81%) là hai dân tộc đông nhất Cao Bằng.

Danh sách xóm được nêu trong quyết định năm 1981 — Lý Vạn, Lũng Phấu, Khi Chao, Nậm Tốc, Lũng Nặm, Lũng Sún, Lũng Phục — cho thấy cấu trúc làng bản nhỏ, phân tán theo các lũng núi.

Kinh tế

Nông nghiệp trên ruộng lũng và nương đồi là nền tảng sinh kế; đập Ái Cảnh và các dòng suối là nguồn tưới chính.

Cửa khẩu Lý Vạn là hướng mới: lễ công bố ngày 27/2/2025 do UBND huyện Hạ Lang và huyện Đại Tân (Quảng Tây) phối hợp tổ chức, phục vụ giao thương, du lịch và giao lưu nhân dân. Tại buổi lễ, lãnh đạo huyện đề nghị tiếp tục nâng cấp lên cửa khẩu quốc tế, kèm lối thông quan Bản Khoòng – Nham Ứng; đó mới là đề xuất, chưa phải quyết định. Phía Trung Quốc, Thạc Long cũng là trấn có thác Đức Thiên — nửa bên kia của thác Bản Giốc.

Văn hóa

Vùng Hạ Lang là đất cũ của châu Tư Lang gắn với Nùng Trí Cao, người có đền thờ trong khuôn viên chùa Phật tích Trúc Lâm Bản Giốc ở xã láng giềng Đàm Thủy. Các tài liệu đã tra chưa nêu di tích xếp hạng nào trên địa bàn xã Lý Quốc.

Tên núi, tên suối trong xã — Ngườm Răn, Phia Nhàn, Luộc Khiếu, Bó Nưa — là kho địa danh Tày – Nùng phong phú; trong đó “ngườm” theo tiếng Tày là hang động, như trong tên động Ngườm Ngao.

Giao thông

Tỉnh lộ 206 chạy qua xã, có đoạn đi dọc bờ sông Quây Sơn, nối Lý Quốc với khu thác Bản Giốc (xã Đàm Thủy) và trung tâm xã Trùng Khánh.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Lý Quốc, tỉnh Cao Bằng. Người dân ba xã cũ Minh Long, Đồng Loan, Lý Quốc làm thủ tục tại UBND xã Lý Quốc (xóm Bằng Ca).

Bản đồ Xã Lý Quốc

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Lý Quốc được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hạ Lang trước đây

• Xã Hạ Lang 8.091
• Xã Quang Long 5.768
• Xã Vinh Quý 6.920