Đàm Thủy là xã biên giới thuộc tỉnh Cao Bằng, nơi có thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao; xã được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở ba xã Chí Viễn, Phong Châu và Đàm Thủy của huyện Trùng Khánh cũ. Diện tích 114,63 km², dân số 12.281 người.
Tổng quan
Nhắc đến xã Đàm Thủy là nhắc đến thác Bản Giốc — nhóm thác trên sông Quây Sơn nằm ngay trên đường biên giới Việt Nam – Trung Quốc, thắng cảnh được biết đến rộng rãi nhất của tỉnh Cao Bằng. Cùng trong địa bàn xã còn có động Ngườm Ngao, làng đá Khuổi Ky của người Tày và chùa Phật tích Trúc Lâm Bản Giốc, tạo thành cụm điểm tham quan liền kề nhau ở phía đông vùng Trùng Khánh cũ.
Xã mới hình thành từ ngày 1/7/2025, gộp toàn bộ ba xã Chí Viễn, Phong Châu và Đàm Thủy. Diện tích 114,63 km², dân số 12.281 người, mật độ khoảng 107 người/km². Trụ sở xã đặt tại xóm Đồng Tâm – Bản Rạ.
Ngoài du lịch, đây vẫn là một xã nông nghiệp vùng núi đá vôi: lúa trên các cánh đồng ven sông Quây Sơn, ngô và đậu trên nương, cây hạt dẻ ở vùng hai xã cũ Chí Viễn, Phong Châu. Xã có đường biên giới với Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây và lối mở biên giới Bản Giốc – Đức Thiên.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: xã mới giữ nguyên tên xã Đàm Thủy cũ — xã có thác Bản Giốc và là cái tên quen thuộc nhất trong ba xã hợp thành. Hai tên Chí Viễn và Phong Châu không còn là tên đơn vị hành chính nhưng vẫn được dùng như tên vùng. Các văn bản sắp xếp năm 2025 chỉ ghi tên mới, chưa thấy tài liệu công khai giải thích lý do chọn tên.
Phân tích Hán Việt. Theo từ điển chữ Hán, âm đàm có chữ 潭 nghĩa là vực nước sâu, đầm nước; âm thủy là chữ 水 — nước. Theo hai chữ thông dụng ấy, Đàm Thủy thường được hiểu là “nước vực, nước đầm”. Chưa tìm được văn bản Hán Nôm ghi tên xã bằng chữ Hán, nên đây chỉ là cách giải nghĩa theo âm; âm đàm còn ứng với những chữ khác như 淡 (nhạt).
Tên các xã cũ. Chí Viễn là bí danh của đồng chí Nguyễn Văn Mân, bí thư chi bộ cộng sản đầu tiên của huyện Trùng Khánh (lập năm 1939), hy sinh tháng 3/1945; người dân từng đổi tên phố Co Sầu (nay thuộc xã Trùng Khánh) thành phố Chí Viễn để tưởng nhớ ông. Phong Châu vốn là tên một tổng của châu Thượng Lang, có trong danh mục làng xã Bắc Kỳ năm 1928.
Tên Tày trong xã: “Ngườm Ngao” theo tiếng Tày nghĩa là “động hổ” (ngườm: động; ngao: hổ), tương truyền xưa trong động có nhiều hổ. Tên Bản Giốc là tên bản bên sông, phần thác phía Trung Quốc gọi là Đức Thiên (德天).
Không trùng tên: cả nước không có xã phường nào khác tên Đàm Thủy.
Địa lý
Xã nằm ở phía đông vùng Trùng Khánh cũ. Theo Wikipedia tiếng Việt, phía bắc giáp xã Đình Phong và Trung Quốc, phía đông giáp xã Lý Quốc, phía nam giáp Đoài Dương và Quang Long, phía tây giáp xã Trùng Khánh.
Sông Quây Sơn (tên Hán là Quy Xuân 歸春) bắt nguồn từ Quảng Tây, vào Việt Nam ở Pò Peo (xã Đình Phong), chảy xuống Đàm Thủy, lượn qua chân núi và các cánh đồng rồi trở lại đường biên giới. Tại đây lòng sông đột ngột hạ khoảng 35 m, tách thành nhiều nhánh tạo nên thác Bản Giốc; sau chân thác sông chảy hẳn sang lãnh thổ Trung Quốc. Phía thượng nguồn khoảng 4,5 km có thủy điện Bản Rạ (18 MW, hoàn thành năm 2012).
Địa hình là núi đá vôi xen thung lũng và cánh đồng ven sông, thuộc vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Lễ hội du lịch thác Bản Giốc được tỉnh chọn tổ chức vào đầu tháng 10 với chủ đề “Sắc thu miền non nước”.
Trong lòng đất có quặng mangan; mỏ Lũng Phjắc nằm trên địa bàn xã cũ Đàm Thủy, quặng lộ ngay trong các hốc đá.
Lịch sử
Vùng đất này thời Lý – Trần thuộc châu Tư Lang, đến thời Lê là châu Thượng Lang; năm 1826 vua Minh Mệnh đổi phủ Cao Bằng thành phủ Trùng Khánh, châu Thượng Lang thuộc phủ này. Đầu thế kỷ XIX, châu Thượng Lang có bốn tổng; danh mục năm 1928 ghi sáu tổng, trong đó có tổng Phong Châu. Sau Cách mạng tháng Tám, phủ Trùng Khánh đổi thành huyện Trùng Khánh.
Biên giới quanh thác được xác định từ Công ước Pháp – Thanh 1887 và biên bản phân giới năm 1892, ghi đường biên chạy theo trung tuyến sông. Hiệp ước biên giới đất liền Việt – Trung năm 1999 và kết quả phân giới năm 2008 chốt đường biên qua cồn Pò Thoong tới chính giữa mặt thác chính: toàn bộ thác phụ và một nửa thác chính thuộc Việt Nam.
- 8/10/1980 — Quyết định 332-CP giải thể xã Quang Thành, chia đất cho các xã Đình Phong, Chí Viễn, Phong Châu.
- 10/6/1981 — điều chỉnh một phần diện tích, dân số xã Chí Viễn sang xã Đàm Thủy.
- 1/9/1981 — một số xã phía đông chuyển về huyện Hạ Lang tái lập; Đàm Thủy, Chí Viễn, Phong Châu ở lại huyện Trùng Khánh.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ ba xã Chí Viễn, Phong Châu, Đàm Thủy thành xã Đàm Thủy, hoạt động từ 1/7/2025, khi cấp huyện kết thúc hoạt động.
Dân cư – xã hội
Xã có 12.281 người. Trên toàn tỉnh Cao Bằng, người Tày (40,84%) và Nùng (29,81%) là hai dân tộc đông nhất; riêng làng đá Khuổi Ky, báo chí ghi toàn bộ cư dân là người Tày. Ở đó, nhà sàn đá của người Tày vẫn được giữ nguyên kiến trúc gốc, kể cả những nhà mở homestay.
Là xã biên giới, Đàm Thủy có Đồn Biên phòng Đàm Thủy đóng gần thác Bản Giốc, quản lý đoạn biên giới khoảng 18,5 km với 60 cột mốc (theo Wikipedia).
Kinh tế
Nông nghiệp vẫn là sinh kế chính: ngoài vụ lúa mùa, nông dân xã cũ Đàm Thủy làm thêm vụ đông xuân với lúa, ngô, đậu tương, lạc. Các xã cũ Chí Viễn và Phong Châu nằm trong vùng trồng hạt dẻ Trùng Khánh — sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý của Cao Bằng; tài liệu khoa học ghi năm 2016 cả vùng có khoảng 260 ha dẻ, tập trung ở Khâm Thành, Đình Phong, Đình Minh, Ngọc Khê, Chí Viễn, Phong Châu.
Du lịch là ngành tăng nhanh nhất. Theo Sở Văn hóa – Thể thao – Du lịch Cao Bằng (Wikipedia dẫn), phía Việt Nam mỗi năm đón khoảng 30.000 lượt khách tới Bản Giốc, trong khi phía Trung Quốc đón gần một triệu; làng đá Khuổi Ky có một số hộ làm du lịch cộng đồng. Tháng 10/2024, Lễ hội du lịch thác Bản Giốc với chủ đề “Sắc thu miền non nước” được tổ chức tại đây, có đua bè mảng, thi làm cốm hạt dẻ, gian hàng sản phẩm OCOP.
Thủy điện Bản Rạ trên sông Quây Sơn và mỏ mangan là các cơ sở công nghiệp trên địa bàn. Lối mở Bản Giốc – Đức Thiên phục vụ giao lưu, du lịch qua biên giới.
Văn hóa – di tích
Thác Bản Giốc gồm thác chính (thác Thấp) ở phía bắc và thác phụ (thác Cao) ở phía nam, tổng bề rộng phía Việt Nam tính khoảng 208 m; giữa thác có mô đất phủ cây chia dòng. Đây là thác tự nhiên lớn nhất Đông Nam Á và thường được xếp thứ tư thế giới trong số thác nằm trên biên giới hai nước.
Động Ngườm Ngao ở bản Gun, cách thác vài km, được phát hiện năm 1921, đưa vào khai thác du lịch từ năm 1996, xếp hạng di tích quốc gia năm 1998. Khảo sát của Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh năm 1995 đo tổng chiều dài 2.144 m với ba cửa: Ngườm Ngao, Ngườm Lồm, Bản Thuôn.
Làng đá Khuổi Ky có 14 nếp nhà sàn của người Tày, tầng dưới xây bằng những phiến đá vôi xếp chồng, mái lợp ngói âm dương; báo chí ghi làng có tuổi hơn 400 năm, gắn với tục thờ đá của người Tày. Năm 2008 làng được công nhận “Làng văn hóa truyền thống tiêu biểu của dân tộc ít người”.
Chùa Phật tích Trúc Lâm Bản Giốc khởi công tháng 6/2013 trên núi Phia Nhằm, cách thác khoảng 500 m, là ngôi chùa đầu tiên được xây ở dải biên cương này; khuôn viên có đền thờ Nùng Trí Cao, anh hùng người Tày thế kỷ XI.
Giao thông
Tỉnh lộ 206 nối trung tâm xã Trùng Khánh với khu thác Bản Giốc và chạy tiếp sang vùng Lý Quốc, có đoạn men theo bờ sông Quây Sơn. Từ phường Thục Phán (trung tâm tỉnh) tới thác khoảng 80 km.
Hành chính
Địa chỉ từ 1/7/2025 ghi: xóm …, xã Đàm Thủy, tỉnh Cao Bằng. Cư dân ba xã cũ Chí Viễn, Phong Châu, Đàm Thủy làm thủ tục tại UBND xã Đàm Thủy (trụ sở ở xóm Đồng Tâm – Bản Rạ).
Bản đồ Xã Đàm Thủy
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Đàm Thủy được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Chí Viễn | Huyện Trùng Khánh | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Xã Phong Châu | Huyện Trùng Khánh | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Xã Đàm Thủy | Huyện Trùng Khánh | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Đàm Thủy mới gồm những xã cũ nào?
Gồm toàn bộ ba xã Chí Viễn, Phong Châu và Đàm Thủy của huyện Trùng Khánh cũ, theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15, hoạt động từ 1/7/2025.
Thác Bản Giốc thuộc xã nào?
Phần thác phía Việt Nam thuộc xã Đàm Thủy, tỉnh Cao Bằng; phần phía Trung Quốc gọi là thác Đức Thiên, thuộc huyện Đại Tân, Quảng Tây.
Tên Đàm Thủy có nghĩa là gì?
Là tên Hán Việt, thường hiểu là 潭水 — “nước vực, nước đầm” (đàm: vực nước sâu; thủy: nước). Chưa thấy văn bản Hán Nôm xác nhận cách viết, nên đây là cách hiểu phổ biến nhất.
Động Ngườm Ngao nghĩa là gì?
Theo tiếng Tày, “ngườm” là hang, “ngao” là hổ — “hang hổ”. Động ở bản Gun, xã Đàm Thủy, dài khoảng 2.144 m.
Diện tích và dân số xã Đàm Thủy là bao nhiêu?
Diện tích 114,63 km², dân số 12.281 người (số liệu sắp xếp năm 2025).
Cùng Huyện Trùng Khánh trước đây
- Xã Đình Phong 10.778
- Xã Đoài Dương 12.536
- Xã Quang Hán 6.918
- Xã Quang Trung 5.975
- Xã Trà Lĩnh 10.805
- Xã Trùng Khánh 17.849
← Toàn bộ 56 xã, phường của Cao Bằng Tra tên xã cũ → mới