Xã Trùng Khánh

Tổng quan

Xã Trùng Khánh là xã đông dân nhất trong bảy xã thuộc vùng huyện Trùng Khánh cũ và là nơi kế thừa thị trấn huyện lỵ — khu phố chợ mà người Tày quen gọi là Co Sầu. Từ 1/7/2025, xã gồm thị trấn Trùng Khánh cùng ba xã Đức Hồng, Lăng Hiếu và Khâm Thành; trụ sở đặt tại Tổ 5.

Diện tích 125,5 km², dân số 17.849 người, mật độ khoảng 142 người/km² — cao gấp rưỡi mức chung của vùng. Khu trung tâm tập trung cơ quan, trường học, cơ sở y tế, chợ và các tuyến phố buôn bán; các xóm vùng ngoài là ruộng lúa, nương ngô và những vườn dẻ đã làm nên tên tuổi hạt dẻ Trùng Khánh.

Xã nằm ở ngã ba tỉnh lộ 206 và 211, là điểm trung chuyển của khách đi thác Bản Giốc ở xã Đàm Thủy và cửa khẩu Pò Peo ở xã Đình Phong. Phía bắc là đường biên giới với Quảng Tây (Trung Quốc).

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới mang tên Trùng Khánh của thị trấn huyện lỵ và của huyện cũ. Đây là cái tên có bề dày nhất vùng: năm Minh Mệnh thứ 7 (1826) triều Nguyễn đổi phủ Cao Bằng thành phủ Trùng Khánh; từ đó Trùng Khánh là tên phủ quản các châu Thượng Lang, Hạ Lang, Quảng Uyên, rồi sau Cách mạng tháng Tám thành tên huyện. Khi huyện bị bãi bỏ năm 2025, tên được giữ lại cho xã trung tâm.

Phân tích Hán Việt. Trong từ điển chữ Hán, âm trùng thông dụng nhất là chữ 重 — lặp lại, chồng thêm (khi đọc trọng thì nghĩa là nặng); âm khánh thông dụng nhất là 慶 — việc mừng, điều phúc. Theo hai chữ ấy, Trùng Khánh thường được hiểu là “mừng vui lặp lại, phúc lành chồng chất”. Chưa đối chiếu được văn bản Hán Nôm ghi tên phủ, nên đây là cách giải nghĩa theo âm. Từ điển wiki.ngonngu có mục từ Trùng Khánh ghi là tên huyện ở Cao Bằng.

Tên bản địa: trước khi có thị trấn, khu phố huyện lỵ được gọi là phố Co Sầu thuộc xã Lăng Hiếu, tổng Lăng Yên. Năm 1945, sau khi bí thư chi bộ Nguyễn Văn Mân (bí danh Chí Viễn) hy sinh, người dân đổi tên phố thành phố Chí Viễn; từ năm 1949 gọi là phố Trùng Khánh. Tên bản địa này (Wikipedia còn ghi “Co Sàu”) chưa có nguồn giải thích nghĩa.

Tên các xã cũ: Lăng Hiếu gắn với tổng Lăng Yên xưa; Khâm Thành, Đức Hồng là tên Hán Việt đặt thời hiện đại, chưa thấy tài liệu giải thích.

Dễ nhầm: tên trùng âm với thành phố Trùng Khánh (Chongqing) ở Tây Nam Trung Quốc — tên của thành phố ấy có từ năm 1189; hai địa danh không liên quan. Trong nước, chỉ Cao Bằng có xã Trùng Khánh.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Trung Quốc ở phía bắc, xã Đoài Dương ở phía nam, Đình Phong và Đàm Thủy ở phía đông, Quang Trung ở phía tây. Trong địa bàn có núi Phia Luông và hang Ngườm Mạ.

Địa hình là cao nguyên đá vôi xen những lòng chảo ruộng, độ cao trạm khí tượng huyện lỵ khoảng 520 m. Khí hậu mát: số liệu khí hậu xây dựng ghi nhiệt độ thấp kỷ lục −3,4°C, lượng mưa trung bình năm khoảng 1.670 mm, độ ẩm 81%.

Vùng núi phía bắc nhiều mỏ mangan: các tài liệu kể mỏ Tà Than (xã cũ Lăng Hiếu), mỏ Nậm Thơm và mỏ Pác Chang (xã cũ Khâm Thành) sát biên giới.

Lịch sử

Thời Lý – Trần, đất này thuộc châu Tư Lang; thời thuộc Minh chia thành Thượng Tư Lang và Hạ Tư Lang, thời Lê gọi là châu Thượng Lang. Đầu thế kỷ XX châu lỵ Thượng Lang đặt ở Trùng Khánh phủ — nghĩa là khu phố Co Sầu đã là trung tâm hành chính trên dưới một thế kỷ.

• 16/9/1939 — tại hang Ngườm Mạ, xóm Bản Đà (xã Đình Minh cũ), chi bộ cộng sản đầu tiên của huyện Trùng Khánh được thành lập, đồng chí Nguyễn Văn Mân (Chí Viễn) làm bí thư.
• 5/10/1958 — lập thị trấn Trùng Khánh từ phố Trùng Khánh của xã Lăng Hiếu.
• 1/2/2020 — Nghị quyết 864/NQ-UBTVQH14 có hiệu lực: nhập xã Đình Minh vào thị trấn Trùng Khánh, xã Cảnh Tiên vào Đức Hồng, xã Lăng Yên vào Lăng Hiếu, xã Ngọc Chung vào Khâm Thành.
• 1/3/2020 — huyện Trà Lĩnh giải thể, phần lớn nhập vào huyện Trùng Khánh (Nghị quyết 897/NQ-UBTVQH14); huyện có hai thị trấn và 19 xã.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 sắp xếp thị trấn Trùng Khánh và ba xã Đức Hồng, Lăng Hiếu, Khâm Thành thành xã Trùng Khánh, hoạt động từ 1/7/2025.

Như vậy xã ngày nay bao trùm tám đơn vị cũ trước năm 2020: thị trấn Trùng Khánh, Đình Minh, Đức Hồng, Cảnh Tiên, Lăng Hiếu, Lăng Yên, Khâm Thành, Ngọc Chung.

Dân cư – xã hội

Với 17.849 người, xã Trùng Khánh chiếm khoảng một phần năm dân số vùng huyện cũ. Hai dân tộc đông nhất của tỉnh Cao Bằng là Tày (40,84% dân số tỉnh) và Nùng (29,81%), và tên xóm trong xã phần lớn là tên Tày – Nùng. Khu phố cũ của thị trấn chia thành tám tổ dân phố và các xóm Bó Đa, Bản Chang, Bản Đà.

Là trung tâm cũ của huyện, xã có hệ thống trường từ mầm non tới trung học phổ thông, cơ sở y tế và chợ trung tâm của huyện cũ.

Kinh tế

Hạt dẻ Trùng Khánh (loài Castanea mollissima) là sản vật gắn liền với tên xã; sản phẩm được cấp chỉ dẫn địa lý. Theo một nghiên cứu lâm nghiệp, năm 2016 cả vùng có khoảng 260 ha dẻ, tập trung ở Khâm Thành, Đình Minh, Đình Phong, Ngọc Khê, Chí Viễn, Phong Châu — trong đó Khâm Thành và Đình Minh nay đều thuộc xã Trùng Khánh. Hạt dẻ còn được làm cốm — Lễ hội du lịch thác Bản Giốc năm 2024 có cuộc thi làm cốm hạt dẻ.

Vùng Trùng Khánh còn nổi tiếng với gạo nếp Pì pất — sản vật được tỉnh nêu tên cùng hạt dẻ. Nông nghiệp tiếp tục với lúa, ngô, đậu tương và chăn nuôi trâu bò. Khu trung tâm là nơi tập trung thương mại – dịch vụ của vùng. Dưới lòng núi phía bắc có các mỏ mangan Tà Than, Nậm Thơm, Pác Chang.

Văn hóa

Hang Ngườm Mạ ở xóm Bản Đà là nơi ra đời chi bộ cộng sản đầu tiên của Trùng Khánh năm 1939 — điểm mốc lịch sử địa phương của xã.

Những năm gần đây, các hoạt động văn hóa của vùng Trùng Khánh cũ được gom vào Lễ hội du lịch thác Bản Giốc (tháng 10/2024 tổ chức tại xã Đàm Thủy): trò chơi lày cỏ, đua bè mảng, thi làm cốm hạt dẻ, thi hát dân ca, trình diễn trang phục dân tộc, cùng gian hàng sản phẩm OCOP và đặc sản địa phương. Hạt dẻ và gạo nếp Pì pất là hai sản vật mà tài liệu của tỉnh gắn với tên Trùng Khánh.

Giao thông

Xã nằm ở giao điểm tỉnh lộ 206 (đi thác Bản Giốc, Lý Quốc) và tỉnh lộ 211 (đi Trà Lĩnh, Pò Peo). Từ phường Thục Phán theo hướng đông bắc khoảng 58 km.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: tổ/xóm …, xã Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng. Cư dân thị trấn Trùng Khánh và ba xã cũ Đức Hồng, Lăng Hiếu, Khâm Thành làm thủ tục tại UBND xã Trùng Khánh (Tổ 5). Giấy tờ cũ ghi “thị trấn Trùng Khánh, huyện Trùng Khánh” vẫn có giá trị, khi cần cập nhật thì đổi theo địa chỉ mới.

Bản đồ Xã Trùng Khánh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Trùng Khánh được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Trùng Khánh trước đây

• Xã Đàm Thủy 12.281
• Xã Đình Phong 10.778
• Xã Đoài Dương 12.536
• Xã Quang Hán 6.918
• Xã Quang Trung 5.975
• Xã Trà Lĩnh 10.805