Xã Hòa Xá

Tổng quan

Hòa Xá là xã cực tây nam của vùng Ứng Hòa cũ, nằm ở bờ tả sông Đáy đối diện vùng núi chùa Hương, phía nam giáp tỉnh Ninh Bình. Dù chỉ rộng 40,42 km², xã có dân số 69.428 người – đông nhất vùng Ứng Hòa cũ – với mật độ khoảng 1.717 người/km². Trụ sở đặt tại thôn Đặng Giang.

Hòa Xá được biết đến với một chuỗi đền, đình thờ các nhân vật thời Đinh, đặc biệt là đền Bách Linh ở Dư Xá Thượng; và trong lịch sử hiện đại là quê hương của phong trào "Chiếc gậy Trường Sơn" thời kháng chiến chống Mỹ.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã khôi phục tên xã Hòa Xá cũ – một xã không nằm trong danh sách bốn đơn vị hợp thành vì đã giải thể từ năm 2024. Lịch sử tên gọi như sau: năm 1956, xã Thái Hòa của huyện Ứng Hòa được chia thành hai xã Vạn Thái và Hòa Xá; ngày 14/11/2024, ba xã Hòa Xá, Vạn Thái và Hòa Nam lại hợp nhất thành xã Thái Hòa. Đến năm 2025, khi Thái Hòa nhập với Hòa Phú, Bình Lưu Quang, Phù Lưu, cái tên Hòa Xá – vốn là tên một làng cổ có đình thờ thành hoàng – được chọn cho xã mới.

Chữ Hán của tên thường được hiểu là 和舍. Hòa 和 là hòa thuận, êm ấm; xá 舍 là nhà, quán xá, và trong địa danh Bắc Bộ thường dùng với nghĩa làng, xóm (như Phùng Xá, Dư Xá, Nội Xá). Ghép lại, Hòa Xá là "làng hòa thuận". Vì văn bia, sắc phong của làng chưa được đối chiếu ở đây, nên coi đây là cách hiểu phổ biến.

Một điểm dễ nhầm: xã cũ Hòa Phú (huyện Ứng Hòa, lập năm 1956 khi xã Phú Nam tách thành Hòa Nam và Hòa Phú) nay thuộc Hòa Xá, trong khi tên Hòa Phú lại được dùng cho một xã mới khác ở vùng Chương Mỹ cũ. Cả nước chỉ có một xã Hòa Xá.

Địa lý

Xã Hòa Xá giáp xã Ứng Hòa ở phía đông; các xã Mỹ Đức, Hương Sơn ở phía tây, ranh giới tự nhiên là sông Đáy; phường Nguyễn Úy (tỉnh Ninh Bình) ở phía nam; xã Hồng Sơn (qua sông Đáy) và xã Vân Đình ở phía bắc.

Sông Đáy là ranh giới tự nhiên phân chia đồng bằng chiêm trũng phía đông với vùng núi đá vôi phía tây. Địa hình xã nhìn chung bằng phẳng; riêng xã Hồng Quang cũ (nay thuộc Hòa Xá) có một thôn nằm trong vùng địa hình núi đá vôi.

Lịch sử

Dấu tích thời Đinh

Theo lời kể của người cao niên thôn Dư Xá Thượng, Đinh Tiên Hoàng xuất quân từ Hoa Lư qua chợ Vài, Ải, An Phú rồi tới Dư Xá Thượng tuyển quân trước khi đánh các sứ quân Đỗ Cảnh Thạc và Nguyễn Siêu; nơi vua đóng quân là vị trí đền Bách Linh ngày nay. Ở làng Ngoại Hoàng (Kẻ Hóp), một đồn binh của Đinh Bộ Lĩnh từng đóng; vị tướng hy sinh ở đó được dân làng thờ làm thành hoàng.

Thời kháng chiến

Hòa Xá là quê hương của phong trào "Chiếc gậy Trường Sơn" – phong trào được nhạc sĩ Phạm Tuyên đưa vào bài hát cùng tên sau chuyến về thăm nơi đây. Có tài liệu ghi Đại tướng Văn Tiến Dũng thời trước Cách mạng từng nương náu, hoạt động tại đây dưới vỏ bọc một nhà sư.

Hành chính 1956 – 2025

Năm 1956, huyện Ứng Hòa chia xã Thái Hòa thành Vạn Thái và Hòa Xá, chia xã Phú Nam thành Hòa Nam và Hòa Phú, chia xã Lưu Nguyễn thành Phù Lưu và Lưu Hoàng. Ngày 14/11/2024, Hòa Xá, Vạn Thái, Hòa Nam nhập thành xã Thái Hòa; Lưu Hoàng, Hồng Quang, Đội Bình nhập thành xã Bình Lưu Quang. Theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15, toàn bộ các xã Hòa Phú, Thái Hòa, Bình Lưu Quang, Phù Lưu hợp thành xã Hòa Xá, ban đầu có 29 thôn; năm 2026 nhập lại còn 12 thôn: Bài Lâm, Dư Xá, Đặng Giang, Đinh Xuyên, Đội Bình, Hữu Vĩnh, Lưu Hoàng, Nội Xá, Phù Lưu, Thái Bình, Thái Hòa và Xuân Quang.

Dân cư – xã hội

Với 69.428 người, Hòa Xá là xã đông dân nhất vùng Ứng Hòa cũ. Dân cư tập trung theo các làng lớn ven sông Đáy và dọc đường liên xã. Người dân là người Kinh, đời sống tín ngưỡng phong phú với hệ thống đình, đền thờ các tướng thời Đinh.

Trường Trung học phổ thông Lưu Hoàng là một trong các trường THPT của vùng Ứng Hòa cũ. Dư Xá Thượng còn được biết đến như đất võ: theo tư liệu địa phương, võ phái Thiên Môn Đạo được dòng họ Nguyễn Khắc ở đây bảo lưu, và tên tổ sư môn phái được ghi tại đền Bách Linh.

Kinh tế

Nông nghiệp là ngành chính: lúa ở đồng chiêm trũng, rau an toàn trên đất ven sông Đáy (huyện cũ quy hoạch nhiều điểm rau an toàn tập trung ở các xã ven Đáy), chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản trên ruộng trũng. Thương mại – dịch vụ nhỏ phát triển dọc các trục đường.

Văn hóa – di tích

• Đền Bách Linh (thôn Dư Xá Thượng) – thờ 100 vị thần của 47 xã thuộc huyện Hoài An, phủ Ứng Thiên xưa; tên các vị thần ghi trên bia đá cổ còn lưu ở đền. Bốn vị có tượng thờ, trong đó có Đinh Tiên Hoàng; đền có vai trò như một đền hàng tổng.
• Đình Hòa Xá – thờ thành hoàng Nguyễn Đức Chính, tướng được Đinh Tiên Hoàng phong Tả đạo Tướng quân, sau gia phong Phổ đức Uy chính Thượng đẳng thần.
• Đền Không Thần (đình làng Ngoại Hoàng) – thờ Cao Quang Vương, tướng nhà Đinh.
• Đền Phù Lưu – thờ Không Bảng đại vương, có công giúp vua Đinh.
• Đền Thánh Cả (làng Hữu Vĩnh) – theo truyền thuyết, vua Đinh từng hạ trại cầu nguyện tại làng và chọn 12 trai tráng Hữu Vĩnh vào quân; ngày 10–12 tháng Giêng thành ngày hội lớn của dân địa phương.

Giao thông

Xã nối với Vân Đình ở phía bắc và vùng Ứng Hòa – Phú Xuyên cũ ở phía đông qua các tỉnh lộ, đường liên xã; phía tây qua sông Đáy là Mỹ Đức và Hương Sơn. Phía nam xã giáp phường Nguyễn Úy của tỉnh Ninh Bình.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "Thôn …, xã Hòa Xá, Thành phố Hà Nội". Người dân xã Hòa Phú cũ của huyện Ứng Hòa lưu ý: địa chỉ của mình nay là xã Hòa Xá, không phải xã Hòa Phú mới (thuộc vùng Chương Mỹ cũ). Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc qua Cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Hòa Xá

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hòa Xá được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Ứng Hòa trước đây

• Xã Ứng Hòa 63.750
• Xã Ứng Thiên 53.962
• Xã Vân Đình 60.828