Xã Ứng Hòa

Tổng quan

Ghép từ tám xã cũ, Ứng Hòa là xã rộng nhất vùng Ứng Hòa cũ (67,8 km²) và nằm ở rìa nam của Thành phố Hà Nội, giáp tỉnh Ninh Bình (vùng Hà Nam cũ). Đây là vùng đồng chiêm trũng điển hình, nơi lúa, cá và các nghề thủ công cùng nuôi sống dân làng – trong đó nổi bật là nghề may ở Trạch Xá gắn với tín ngưỡng thờ bà tổ nghề may Nguyễn Thị Sen thời Đinh, và nghề làm đàn ở Đào Xá.

Dân số 63.750 người, mật độ khoảng 940 người/km² – thưa nhất trong bốn xã của vùng Ứng Hòa cũ. Trụ sở đặt tại thôn Trạch Bái.

Tên gọi và ý nghĩa

Xã kế thừa tên huyện Ứng Hòa; không xã cũ nào trong tám đơn vị hợp thành mang tên này. Tên Ứng Hòa có từ năm 1814 (Gia Long thứ 13), khi phủ Ứng Thiên thời Lê được đổi tên thành phủ Ứng Hòa. Năm 1831, Ứng Hòa là một trong bốn phủ của tỉnh Hà Nội mới lập, gồm các huyện Sơn Minh (sau là Sơn Lãng), Chương Đức, Thanh Oai và Hoài An; năm 1888 phủ thuộc tỉnh Hà Đông. Sau Cách mạng tháng Tám, huyện Sơn Lãng đổi tên thành huyện Ứng Hòa – từ đó tên phủ trở thành tên huyện cho đến năm 2025.

Chữ Hán là 應和. Ứng 應 là đáp lại, thuận theo; hòa 和 là hòa thuận, hòa hợp. "Ứng hòa" là đáp hòa, hòa theo nhau. Việc đổi "Ứng Thiên" thành "Ứng Hòa" chỉ thay một chữ: từ thiên (trời) sang hòa (hòa thuận).

Tên phủ cũ "Ứng Thiên" nay là tên xã Ứng Thiên ở phía bắc – hai tên gọi kế tiếp của cùng một phủ xưa trở thành tên hai xã. Trong các xã cũ hợp thành, Trầm Lộng là tên đặt năm 1956 thay cho tên xã Kiện Trung. Cả nước chỉ có một xã Ứng Hòa; nên viết đúng dấu để không nhầm với xã Ứng Thiên.

Địa lý

Xã Ứng Hòa giáp xã Chuyên Mỹ ở phía đông; xã Hòa Xá ở phía tây; các phường Nguyễn Úy, Lê Hồ và Duy Hà (tỉnh Ninh Bình) ở phía nam; xã Vân Đình và xã Phượng Dực ở phía bắc.

Địa hình bằng phẳng, trũng, thuộc vùng đồng bằng chiêm trũng phía đông sông Đáy. Hệ thống thủy lợi lấy nước từ sông Đáy và sông Nhuệ. Nhiều chân ruộng trũng đã được chuyển sang nuôi thủy sản.

Lịch sử

Từ phủ Ứng Hòa đến huyện Ứng Hòa

Phần lớn vùng đất thuộc huyện Sơn Lãng (Sơn Minh) và Hoài An của phủ Ứng Hòa. Sau Cách mạng tháng Tám, huyện Ứng Hòa (đổi tên từ Sơn Lãng) gồm 24 xã, trong đó có Đại Cường, Đại Hùng, Đông Lỗ, Đồng Tân, Hòa Lâm, Kim Đường, Minh Đức, Trung Tú và Kiện Trung. Năm 1956, xã Kiện Trung đổi tên thành Trầm Lộng.

1965 – 2024

Huyện Ứng Hòa thuộc tỉnh Hà Tây (1965), Hà Sơn Bình (1975), Hà Tây (1991) và Hà Nội (từ 1/8/2008). Ngày 14/11/2024, xã Hòa Lâm được nhập vào xã Trầm Lộng.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15, toàn bộ tám xã Đại Cường, Đại Hùng, Đông Lỗ, Đồng Tân, Kim Đường, Minh Đức, Trầm Lộng và Trung Tú hợp thành xã Ứng Hòa. Lúc mới lập, xã có tới 57 thôn; năm 2026 thành phố nhập lại còn 16 thôn: An Phú, Đại Bối, Đại Cường, Đại Hùng, Đạo Tú, Đông Lỗ, Đồng Tân, Đồng Thịnh, Hòa Lâm, Hùng Vương, Kim Đường, Kim Phượng, Minh Đường, Minh Đức, Trầm Lộng và Trung Tú – phần lớn giữ tên xã cũ.

Dân cư – xã hội

Dân số 63.750 người phân bố trên diện tích rộng, theo các làng ven đê và giữa đồng. Người dân là người Kinh; đời sống tín ngưỡng gắn với đình, đền thờ thành hoàng và các nhân vật thời Đinh – nét chung của cả vùng Ứng Hòa, nơi có hệ thống di tích thời Đinh dày đặc.

Trường Trung học phổ thông Đại Cường là một trong các trường THPT của vùng Ứng Hòa cũ. Các trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế của tám xã cũ tiếp tục phục vụ theo cụm dân cư.

Kinh tế

Ứng Hòa cũ là vùng thuần nông, nay chuyển dần sang nông nghiệp hàng hóa: lúa, rau, chăn nuôi gia súc gia cầm, và đặc biệt là nuôi thủy sản trên ruộng trũng theo mô hình lúa – cá – vịt. Theo số liệu của huyện cũ, nuôi cá cho thu nhập cao gấp 2,5–3 lần so với cấy lúa.

Các làng nghề trong xã:

• Làng may Trạch Xá (xã Hòa Lâm cũ, sau thuộc Trầm Lộng) – nghề may truyền thống, gắn với đền thờ bà tổ nghề may.
• Làng đàn Đào Xá (xã Đông Lỗ cũ) – làm nhạc cụ dân tộc.
• Khảm trai Cao Xá (xã Trung Tú cũ) – được huyện cũ ghi là một làng nghề truyền thống.

Văn hóa – di tích

• Đình Trạch Xá và đền Tổ nghề may – thờ Tứ phi Hoàng hậu Nguyễn Thị Sen thời Đinh, người theo truyền thuyết đã truyền dạy nghề may trong cung đình Hoa Lư, được hậu thế tôn là bà tổ nghề may.
• Đình Đông Lỗ – một trong các danh thắng được huyện Ứng Hòa cũ giới thiệu.

Hội làng ở các thôn mở chủ yếu vào tháng Giêng, tháng Hai âm lịch; nhiều lễ hội gắn với việc tưởng niệm các tướng thời Đinh – một lớp tín ngưỡng đặc trưng của vùng giáp ranh kinh đô Hoa Lư xưa.

Nhân vật

Nguyễn Thị Sen (thế kỷ X) – Tứ phi Hoàng hậu, một trong những người vợ của vua Đinh Tiên Hoàng, được suy tôn là bà tổ nghề may và thờ ở Trạch Xá.

Giao thông

Mạng đường của xã gồm các tỉnh lộ và đường liên xã nối về Vân Đình (phía bắc), sang Phú Xuyên (phía đông) và xuống vùng Duy Tiên, Kim Bảng của Hà Nam cũ (phía nam). Đường trục phía nam Hà Nội đi qua vùng Ứng Hòa cũ, rút ngắn đường về nội đô.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "Thôn …, xã Ứng Hòa, Thành phố Hà Nội". Sau đợt nhập thôn năm 2026, phần lớn thôn mang tên xã cũ nên việc xác định địa chỉ khá thuận tiện. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc qua Cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Ứng Hòa

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Ứng Hòa được lập từ 8 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Ứng Hòa trước đây

• Xã Hòa Xá 69.428
• Xã Ứng Thiên 53.962
• Xã Vân Đình 60.828