Xã Châu Ninh

Tổng quan

Bãi Màn Trò bên sông Hồng – nơi Wikipedia ghi là chỗ Triệu Quang Phục lui về giữ đầm Dạ Trạch năm 547, và là nơi tương truyền Chử Đồng Tử gặp Tiên Dung – thuộc xã Châu Ninh, phía tây nam vùng Khoái Châu cũ, tỉnh Hưng Yên. Vùng Tứ Dân trong xã còn nằm trong các giả thuyết về vị trí bến Tây Kết, nơi quân Trần thắng quân Nguyên năm 1285, và giữ lễ hội "kiệu bay", "lội nước" của đền Mạn Xuyên, đền Ngự Dội.

Diện tích 22,22 km², dân số 36.218 người, mật độ khoảng 1.630 người/km². Trụ sở xã đặt tại thôn Hồng Quang.

Tên gọi và ý nghĩa

Không xã cũ nào tên Châu Ninh; đây là tên ghép mới từ chữ Châu của xã Tân Châu và chữ Ninh của xã Đông Ninh – hai trong bốn xã hợp thành (hai xã kia là Tứ Dân, Đại Tập).

Về chữ, ninh thường là 寧 – yên ổn, an ninh. Châu có nhiều chữ: 洲 (bãi, cù lao giữa sông), 珠 (ngọc trai) hay 州 (đơn vị hành chính). Vùng đất này vốn nhiều bãi bồi ven sông Hồng – tên các làng cổ như Mạn Trù Châu, Kiến Châu, Trung Châu đều có chữ "châu" – nhưng các nguồn đã tra không cho biết chữ Hán của tên xã Tân Châu cũ, nên ở đây chỉ nêu các khả năng.

Tên các làng cổ giàu nghĩa hơn: theo Wikipedia, Tứ Dân là "dân của bốn làng" Mạn Xuyên, Mạn Trù, Phương Trù, Năm Mẫu thuộc hai tổng khác nhau; Mạn Xuyên được giải thích "mạn là bờ, xuyên là sông" – làng bên bờ sông, vết tích là đầm Mạn Xuyên, khúc sông cũ còn lại khi sông Hồng đổi dòng. Cả nước không có đơn vị cấp xã nào khác tên Châu Ninh.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Triệu Việt Vương ở phía bắc, xã Khoái Châu ở phía đông, xã Chí Minh ở phía nam; phía tây là sông Hồng, bên kia sông là các xã Chương Dương, Phú Xuyên của Hà Nội.

Vùng bãi Màn Trò (Mạn Trò châu, còn gọi bãi Đà Mạc) nằm ngoài đê; đền Ngự Dội cách sông Hồng khoảng 550 m. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, lượng mưa trung bình 1.450–1.650 mm/năm, mùa mưa (cuối tháng 4 – tháng 10) chiếm khoảng 70% lượng mưa; nhiệt độ trung bình 23,2 °C, độ ẩm 85–87%.

Lịch sử

Chiến trường Tây Kết – Hàm Tử – Chương Dương

Wikipedia tiếng Việt tổng hợp nhiều ý kiến về vị trí bến Tây Kết: có tác giả cho là khoảng xã Tứ Dân, có người cho là đoạn từ làng Đông Kết đến Tân Châu; phù sa sông Hồng đã vùi lấp dấu vết nên chưa thống nhất. Cùng nguồn nêu vùng Tứ Dân là chiến trường kháng chiến chống Nguyên năm 1285 gắn với Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Bình Trọng, Trần Quốc Toản, Nguyễn Khoái; làng Mạn Trù có đền thờ Trần Bình Trọng.

Thời Lê – Nguyễn

Vùng này thuộc thừa tuyên Sơn Nam (1469), Sơn Nam Thượng (1741), từ năm 1831 thuộc phủ Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên. Mạn Xuyên thuộc tổng Đông Kết; Mạn Trù, Phương Trù thuộc tổng Ninh Tập. Thời chống Pháp, quân Pháp xây sáu lô cốt và một dãy nhà lính trên đất Tứ Dân; bốt Phương Trù còn dấu tích.

Hiện đại

Năm 1979 các xã thuộc huyện Châu Giang; năm 1999 về Khoái Châu tái lập. Theo Nghị quyết 1666/NQ-UBTVQH15, từ 1/7/2025 xã Châu Ninh gồm toàn bộ các xã Đại Tập, Tứ Dân, Tân Châu và Đông Ninh.

Dân cư – xã hội

Dân số 36.218 người. Theo Wikipedia, bốn làng của Tứ Dân có bốn nét phong tục khác nhau; làng Năm Mẫu có giáo họ Công giáo thuộc giáo xứ Trung Châu, giáo phận Thái Bình. Nhiều làng được công nhận làng văn hoá cấp tỉnh: Mạn Trù (2001), Mạn Xuyên (2002, 2010), Phương Trù (2010), Năm Mẫu (2012).

Kinh tế

• Chế biến bột rong, miến ở Phương Trù và xóm Đường (Tứ Dân cũ).
• Làm cây giống ở Hồng Châu, Mãn Hòa và nghề xây dựng (Tân Châu cũ).
• Mộc mỹ nghệ ở làng Chi Lăng, Minh Khai (Đại Tập cũ).

Nông nghiệp bãi ven sông với màu, cây ăn quả; du lịch tâm linh theo tuyến sông Hồng Hà Nội – Phố Hiến đi qua các đền Mạn Xuyên, Ngự Dội.

Văn hóa – di tích

• Đền Mạn Xuyên thờ Chiêm Thành Cửa Ải Đại vương Nguyễn Minh – tương truyền tướng thời Hùng Duệ Vương, có 18 đạo sắc phong; trùng tu năm 2007. Lễ hội 12–16 tháng Hai âm lịch với kiệu bay, lội nước.
• Đền Ngự Dội (làng Màn Trầu) giữa bãi Màn Trò, tương truyền nơi Chử Đồng Tử gặp Tiên Dung; trùng tu năm 2009; lễ hội đầu tháng Hai.
• Đình Phương Trù, thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung; đền Năm Mẫu thờ Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn.

Truyền thuyết Chử Đồng Tử – Tiên Dung là một trong những truyền thuyết sớm nhất được chép trong Lĩnh Nam chích quái, dưới tên Nhất Dạ Trạch (Đầm một đêm). Theo bản Wikipedia tóm tắt, sau khi vợ chồng Chử Đồng Tử bị vua Hùng đem quân đến bắt, nửa đêm bão lớn nổi lên, thành trì, cung điện cùng người hầu bay lên trời; dân lập miếu thờ, gọi đầm là Nhất Dạ Trạch, bãi cát là Bãi Tự Nhiên hoặc Bãi Màn Trù, chợ là Hà Thị. Khi Triệu Quang Phục nấp trong đầm này đánh quân Lương, tướng Lương Trần Bá Tiên than: "Ngày xưa nơi đây là chằm một đêm bay về trời, nay lại là chằm một đêm cướp đoạt người". Làng Màn Trầu có đền Ngự Dội nay là thôn Toàn Thắng.

Giao thông

Đê tả sông Hồng với tỉnh lộ 378 chạy dọc xã (đền Ngự Dội ở khoảng km 96 đê sông Hồng); đường nội đồng nối vào trung tâm Khoái Châu cũ.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, xã Châu Ninh, tỉnh Hưng Yên". Cư dân Đông Ninh, Tân Châu, Tứ Dân, Đại Tập cũ chuyển trọn sang xã mới.

Bản đồ Xã Châu Ninh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Châu Ninh được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1666/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Khoái Châu trước đây

• Xã Chí Minh 35.259
• Xã Hoàn Long 32.997
• Xã Khoái Châu 48.795
• Xã Mễ Sở 30.138
• Xã Triệu Việt Vương 44.554
• Xã Việt Tiến 35.161