Xã Lạc Đạo

Tổng quan

Làng Đậu ở Lạc Đạo từng có mười hai người đỗ đại khoa trong ba thế kỷ, trong đó có trạng nguyên Dương Phúc Tư; nay vùng đất ấy là xã Lạc Đạo ở cực bắc tỉnh Hưng Yên, sát ranh giới ba tỉnh thành Hưng Yên – Bắc Ninh – Hà Nội. Xã có ga Lạc Đạo trên tuyến đường sắt Hà Nội – Hải Phòng, khu công nghiệp ở vùng Minh Hải cũ, cùng một mật độ di tích dày đặc: bốn chùa Tứ Pháp, chùa Hương Lãng thời Lý, bia Diên Minh tự thời Trần là bảo vật quốc gia.

Diện tích 22,22 km², dân số 42.213 người, mật độ khoảng 1.900 người/km². Trụ sở xã đặt tại thôn Nghĩa Lộ.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã kế thừa tên xã Lạc Đạo cũ – đơn vị chỉ được nhập một phần, nhưng có tên tuổi lớn nhất nhờ ga đường sắt và rượu Lạc Đạo. Hai đơn vị kia là Chỉ Đạo (cùng chữ "Đạo") và Minh Hải.

Chữ đạo gần như chắc là 道 – đường, lẽ phải, đạo lý. Chữ lạc có nhiều khả năng: 樂 (vui, đọc "lạc" khi mang nghĩa vui thích) – khi đó "lạc đạo" là "vui với đạo", như trong thành ngữ Nho gia an bần lạc đạo (yên nghèo, vui đạo); hoặc các chữ đồng âm khác. Các nguồn đã tra không ghi chữ Hán chính thức của tên xã, nên cách hiểu "vui với đạo" chỉ là nghĩa của tổ hợp chữ phổ biến, không phải điều được văn bản xác nhận. Điều chắc chắn là chữ "Đạo" chung với tên xã Chỉ Đạo bên cạnh, và vùng này vốn là đất khoa bảng, trọng chữ nghĩa.

Làng cổ trung tâm của xã có tên Nôm là làng Đậu – một trong các làng cổ của vùng Thổ Lỗi xưa (Sủi, Keo, Ghênh, Đậu, Dương). Theo Wikipedia tiếng Việt, làng Đậu thời Lý thuộc hương Thổ Lỗi, sau đổi là Siêu Loại; thời Trần thuộc huyện Gia Lâm, trấn Kinh Bắc. Làng Đậu xưa nay là năm thôn: Cầu, Mụ, Ngọc, Giữa, Trình. Cả nước không có đơn vị cấp xã nào khác tên Lạc Đạo.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Đại Đồng ở phía đông, xã Như Quỳnh ở phía tây, phường Mỹ Hào ở phía nam; phía bắc giáp các phường Song Liễu, Ninh Xá của tỉnh Bắc Ninh và xã Thuận An của Hà Nội. Mốc địa giới ba tỉnh thành hình tam giác nằm ở cuối đường huyện ĐH16.

Đồng bằng phù sa bằng phẳng, hệ thống tưới tiêu tốt; sông Đậu – một nhánh thuộc hệ thống Bắc Hưng Hải – chảy qua xã. Khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng Văn Lâm: mùa mưa tháng 5–10, mùa khô lạnh tháng 11–4.

Lịch sử

Đất Kinh Bắc về Hưng Yên

Thời Lê, vùng Văn Lâm thuộc phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc; năm 1831 thuộc tỉnh Bắc Ninh. Huyện Văn Lâm được lập năm 1890 trong đạo Bãi Sậy từ một số tổng của Văn Giang, Gia Lâm, Siêu Loại, rồi năm 1891 nhập vào tỉnh Hưng Yên. Đây là lý do vì sao lịch sử làng Đậu gắn với Kinh Bắc, còn hành chính hiện đại gắn với Hưng Yên.

Thế kỷ XX

Lạc Đạo, Chỉ Đạo, Minh Hải từng là xã của huyện Mỹ Văn; từ 1999 (Nghị định 60/1999/NĐ-CP) thuộc huyện Văn Lâm. Trong kháng chiến chống Mỹ, chùa Pháp Vân ở thôn Cầu là nơi Bộ Văn hóa sơ tán đến làm việc. Năm 2020, Lạc Đạo nằm trong khu vực đô thị trung tâm Văn Lâm được công nhận đô thị loại IV.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1666/NQ-UBTVQH15, xã Lạc Đạo mới gồm toàn bộ xã Chỉ Đạo, xã Minh Hải và một phần xã Lạc Đạo cũ; phần còn lại của Lạc Đạo cũ sang xã Đại Đồng.

Dân cư – xã hội

Dân số 42.213 người. Truyền thống khoa bảng của làng Đậu là niềm tự hào của cư dân: thế kỷ XVI–XVIII làng có 12 người đỗ đại khoa, phần lớn họ Dương (Dương Phúc Tư, Dương Thuần, Dương Hoàng, Dương Hạo, Dương Lệ, Dương Quán, Dương Công Thụ, Dương Trọng Khiêm, Dương Sử) cùng Trần Nghị, Trần Ngọc Nguyên, Lê Viết Thảng. Hội làng các thôn tổ chức vào tháng Ba âm lịch, từ Tết Hàn thực (mùng 3) đến ngày 16. Lao động trẻ phần lớn làm việc ở khu, cụm công nghiệp.

Kinh tế

Lạc Đạo nổi tiếng với rượu Lạc Đạo – nghề nấu rượu cha truyền con nối, từng phải nấu lén thời Pháp cấm, nay là sản phẩm rượu quê có thương hiệu; câu ca "Rượu Lạc Đạo lắm gạo nhiều men". Các nghề khác: làm loa, mộc, sản xuất bàn bi-a, cơm nắm muối vừng, và các nghề mới như tái chế phế liệu, nilon (cần quản lý chặt vì ô nhiễm). Vùng Minh Hải cũ có nghề mây tre đan Thanh Khê và khu công nghiệp lớn; vùng Chỉ Đạo cũ có nghề làm mũ cối làng Cát, tái chế chì Đông Mai, cụm công nghiệp Chỉ Đạo.

Văn hóa – di tích

• Bốn chùa Tứ Pháp: chùa Pháp Vân (thôn Cầu, kiến trúc chữ công, di tích quốc gia năm 2001), chùa Pháp Vũ (thôn Hoằng), chùa Pháp Lôi hay chùa Tháp (thôn Hướng Đạo), chùa Pháp Điện hay chùa Nội (thôn Tân Nhuế). Tục thờ Tứ Pháp – Mây, Mưa, Sấm, Chớp – phổ biến ở vùng Luy Lâu, nam sông Đuống.
• Bia Đại Bi Diên Minh tự bi, bia đá xanh tạo năm 1327 thời Trần, đặt tại khuôn viên trụ sở xã cũ, là bảo vật quốc gia.
• Chùa Hương Lãng (Thạch Quang tự, còn gọi chùa Lạng), tương truyền do Ỷ Lan cho dựng khoảng năm 1115; di tích quốc gia năm 1974; tượng sư tử đá và thành bậc đá là bảo vật quốc gia năm 2020.

Giao thông

Đường sắt Hà Nội – Hải Phòng với ga Lạc Đạo; đường vành đai 4 vùng thủ đô; tỉnh lộ 385 (Như Quỳnh – Lạc Đạo – hướng Cẩm Giàng), tỉnh lộ 381C (ga Lạc Đạo – Văn Giang); đường huyện ĐH16 nối sang Hà Nội.

Nhân vật

Trạng nguyên Dương Phúc Tư (1505–1564), người làng Đậu (nay thôn Ngọc), huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc xưa – theo Wikipedia tiếng Việt.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, xã Lạc Đạo, tỉnh Hưng Yên". Cư dân xã Lạc Đạo cũ cần kiểm tra thôn mình thuộc Lạc Đạo mới hay Đại Đồng.

Bản đồ Xã Lạc Đạo

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Lạc Đạo được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1666/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Văn Lâm trước đây

• Xã Đại Đồng 32.724
• Xã Như Quỳnh 77.703