Xã Diên Khánh

Tổng quan

Xã Diên Khánh là đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Khánh Hòa, nằm ở phía tây thành phố Nha Trang cũ khoảng 10 km. Xã được lập từ thị trấn Diên Khánh — huyện lỵ của huyện Diên Khánh trước năm 2025 — cùng hai xã ven sông Cái là Diên An và Diên Toàn. Trụ sở xã dùng trụ sở cũ của huyện Diên Khánh trên đường Lý Tự Trọng.

Với diện tích 18,4 km² và dân số 45.223 người, mật độ khoảng 2.458 người/km² — cao nhất trong sáu xã thuộc vùng Diên Khánh cũ và là một trong những xã đông dân nhất tỉnh. Dù mang danh nghĩa xã, phần lõi của đơn vị là một đô thị: thị trấn Diên Khánh đã được Bộ Xây dựng công nhận đô thị loại IV từ năm 2010.

Điểm nhận diện số một là Thành cổ Diên Khánh, tòa thành đất kiểu Vauban do phe Nguyễn Ánh dựng sau năm 1793, di tích lịch sử – văn hóa quốc gia. Quanh thành còn Văn miếu Diên Khánh và miếu thờ Trịnh Phong — ba di tích gắn với ba lớp lịch sử khác nhau của Khánh Hòa: chiến tranh Nguyễn – Tây Sơn, nền học thời Nguyễn và phong trào Cần Vương.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên của thị trấn Diên Khánh, và xa hơn là tên huyện, tên phủ có từ giữa thế kỷ XVIII. Năm 1742, chúa Nguyễn Phúc Khoát đổi phủ Diên Ninh (thuộc dinh Thái Khang) thành phủ Diên Khánh; từ đó cái tên này gắn liền với vùng đất trung lưu sông Cái suốt gần ba thế kỷ. Năm 1946 chính quyền cách mạng bỏ phủ, lập huyện Diên Khánh; huyện tồn tại đến khi bỏ cấp huyện năm 2025.

Phân tích Hán Việt: Diên được ghi bằng chữ 延, nghĩa gốc là kéo dài, nối dài, lan rộng (như trong diên thọ — kéo dài tuổi thọ). Khánh là chữ 慶, nghĩa là mừng, việc vui, phúc lành. Ghép lại, Diên Khánh 延慶 thường được hiểu là “phúc lành kéo dài”, “niềm vui lâu bền” — một tên chúc tụng theo lối đặt địa danh thời chúa Nguyễn. Cùng tổ hợp chữ này còn là tên một quận ở Bắc Kinh (Trung Quốc), một niên hiệu của Tây Liêu và của Nhật Bản, nhưng các tên đó không liên quan đến địa danh Khánh Hòa.

Chữ “Diên” trong hệ địa danh: chữ đầu Diên vốn là phần còn lại của tên phủ Diên Ninh, được giữ khi đổi thành Diên Khánh. Sau năm 1975, hầu hết xã của huyện mang tiền tố này (Diên An, Diên Toàn, Diên Thạnh, Diên Lạc, Diên Điền…), tạo nên một hệ tên dễ nhận ra ở Khánh Hòa.

Một lần suýt đổi tên: năm 2024, khi huyện chuẩn bị đề án lên thị xã, phương án đổi thị trấn Diên Khánh thành “phường Phú Thành” được đưa ra lấy ý kiến và vấp phải phản đối của nhiều người dân, với lý do tên đã có hàng trăm năm và gắn với di tích thành cổ. Đến đợt sắp xếp năm 2025, tên Diên Khánh được giữ cho xã mới.

Trùng tên: trong danh mục đơn vị hành chính cấp xã sau 1/7/2025, không có xã phường nào khác tên Diên Khánh.

Địa lý

Xã nằm ở phía đông vùng Diên Khánh cũ, trên vùng đồng bằng phù sa của sông Cái Nha Trang trước khi sông chảy ra biển ở Nha Trang. Theo tư liệu Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Diên Điền ở phía bắc, phường Tây Nha Trang ở phía đông, phường Nam Nha Trang và xã Suối Dầu ở phía nam, Suối Hiệp và Diên Lạc ở phía tây.

Địa hình chủ yếu bằng phẳng, thấp, xen ruộng lúa, vườn và khu dân cư dày dọc các trục đường. Phần Diên Toàn, Diên An là đồng ruộng ven sông; phần thị trấn cũ là khu đô thị cũ bao quanh thành. Vùng ven sông Cái chịu ảnh hưởng lũ vào mùa mưa.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa của duyên hải Nam Trung Bộ, chịu ảnh hưởng khí hậu đại dương: mùa mưa tập trung khoảng tháng 9 đến tháng 12, mùa khô kéo dài phần còn lại của năm, nhiệt độ tương đối điều hòa quanh năm.

Lịch sử

Thời chúa Nguyễn và Tây Sơn. Vùng đất thuộc phủ Diên Ninh, dinh Thái Khang; năm 1742 đổi thành phủ Diên Khánh. Sau khi giành lại vùng này từ quân Tây Sơn năm 1793, Nguyễn Ánh cho đắp thành Diên Khánh làm căn cứ phòng ngự phía bắc Gia Định.

Thời Nguyễn và Pháp thuộc. Thành Diên Khánh là nơi đặt các dinh thự của bộ máy cai trị tỉnh (dinh tuần vũ, dinh án sát). Năm 1832, trấn Bình Hòa đổi thành tỉnh Khánh Hòa. Năm 1885–1886, nghĩa quân Cần Vương do Trịnh Phong chỉ huy lấy thành làm tổng hành dinh trong giai đoạn đầu chống Pháp. Thời thuộc Pháp, phủ Diên Khánh có ba tổng: Trung Châu, Vĩnh Phước và Ninh Phước.

Từ 1945 đến 2025.

• 1946: bỏ phủ, lập huyện Diên Khánh.
• 1965–1975: chính quyền Việt Nam Cộng hòa tách hai xã Diên An, Diên Toàn sang quận Vĩnh Trang.
• 30/9/1981: Quyết định 100-HĐBT lập thị trấn Diên Khánh từ toàn bộ xã Diên Thủy và một phần các xã Diên Toàn, Diên Thạnh, Diên An, Diên Sơn, Diên Điền.
• 22/9/2010: Quyết định 854/QĐ-BXD công nhận thị trấn Diên Khánh là đô thị loại IV.
• Trước khi sắp xếp, thị trấn rộng khoảng 395 ha với 15 tổ dân phố và gần 2 vạn dân (số liệu Wikipedia tiếng Việt).

Sắp xếp 2025. Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhập toàn bộ diện tích, dân số của thị trấn Diên Khánh, xã Diên An và xã Diên Toàn thành xã Diên Khánh, có hiệu lực từ 1/7/2025, cùng lúc tỉnh Ninh Thuận nhập vào tỉnh Khánh Hòa theo Nghị quyết 202/2025/QH15.

Dân cư – xã hội

Dân số 45.223 người trên 18,4 km², mật độ khoảng 2.458 người/km². Dân cư tập trung dày nhất ở khu thị trấn cũ quanh thành và dọc quốc lộ 1; phía Diên An, Diên Toàn là các thôn nông nghiệp xen khu dân cư mới mọc theo đường liên xã. Sau sáp nhập xã có hàng chục thôn, nhiều tên thôn giữ dấu làng xưa như Phú Lộc, Phú Ân Nam, Đông Môn, Dinh Thành, Phước Trạch.

Cư dân chủ yếu là người Kinh. Đời sống tín ngưỡng gồm thờ cúng tổ tiên, thờ thành hoàng ở đình làng, Phật giáo và Công giáo — nhà thờ Hà Dừa ở phía tây thành có gác chuông dựng từ năm 1917.

Là huyện lỵ cũ, xã có mạng lưới trường học các cấp, trung tâm y tế và các cơ quan phục vụ cả vùng Diên Khánh trước đây; nhiều thiết chế này tiếp tục phục vụ các xã lân cận sau năm 2025.

Kinh tế

Kinh tế mang tính đô thị – ven đô: thương mại, dịch vụ quanh chợ và các trục phố cũ của thị trấn chiếm phần lớn; nhiều người dân làm việc ở Nha Trang, chỉ cách khoảng 10 km. Phần Diên An, Diên Toàn vẫn còn đồng lúa và rau màu trên đất phù sa sông Cái, cung cấp nông sản cho thị trường Nha Trang.

Trước sáp nhập, huyện Diên Khánh đã triển khai khu đô thị Nam Sông Cái tại thị trấn, gắn với định hướng phát triển đô thị phía tây Nha Trang. Quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam và cao tốc Nha Trang – Cam Lâm cùng đi qua vùng Diên Khánh cũ, tạo lợi thế về vận tải.

Du lịch di sản là hướng đang được khai thác: tỉnh đầu tư tôn tạo Thành cổ Diên Khánh và đề nghị xếp hạng thành là di tích quốc gia đặc biệt.

Văn hóa – di tích

• Thành cổ Diên Khánh — thành đất hình lục giác không đều, tường cao khoảng 3,5 m, chu vi 2.693 m, bao bọc bởi hào nước sâu 3–5 m. Ban đầu có 6 cửa, nay còn 4 (Đông, Tây, Tiền, Hậu), trong đó cửa Đông và cửa Tây còn tương đối nguyên vẹn. Di tích lịch sử – văn hóa quốc gia từ năm 1988; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã thống nhất để tỉnh lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
• Văn miếu Diên Khánh — ở khu Phú Lộc Tây. Năm 1803 vua Gia Long cho lập Văn miếu tại Phú Lộc; công trình được xây quy mô lớn năm 1853–1854, bị đốt trong kháng chiến năm 1948 và phục dựng năm 1959; còn hai bia đá năm Tự Đức thứ 11 (1858). Văn miếu đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia.
• Miếu thờ Trịnh Phong — cạnh cây dầu đôi ở thôn Phú Ân Nam (xã Diên An cũ), thờ thủ lĩnh Cần Vương Khánh Hòa bị Pháp xử chém năm 1886; di tích lịch sử quốc gia từ năm 1991.
• Nhà thờ Hà Dừa — cách cửa Tây khoảng 200 m, gác chuông do người Pháp xây năm 1917.

Thị trấn Diên Khánh cũ và xã Diên An còn nhiều đình, miếu, nhà cổ chưa được xếp hạng. Huyện Diên Khánh và nhiều đơn vị trong vùng, trong đó có thị trấn Diên Khánh, Diên An, Diên Toàn, đã được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

Giao thông

Quốc lộ 1 đi qua địa bàn, nối lên Ninh Hòa ở phía bắc và xuống Cam Lâm, Cam Ranh ở phía nam. Tuyến đường sắt Bắc – Nam chạy qua vùng Diên Khánh cũ; cao tốc Nha Trang – Cam Lâm và cao tốc Vân Phong – Nha Trang đi qua huyện cũ.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi theo dạng: thôn …, xã Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa. Không còn cấp huyện; các cụm “thị trấn Diên Khánh”, “xã Diên An”, “xã Diên Toàn” trên giấy tờ cũ đều tương ứng với xã Diên Khánh hiện nay. Thủ tục hành chính làm tại Trung tâm phục vụ hành chính công của xã.

Bản đồ Xã Diên Khánh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Diên Khánh được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Diên Khánh trước đây

• Xã Diên Điền 38.029
• Xã Diên Lạc 23.325
• Xã Diên Lâm 16.059
• Xã Diên Thọ 16.692
• Xã Suối Hiệp 24.159