Pa Ủ là xã biên giới thuộc tỉnh Lai Châu, giáp Trung Quốc ở phía bắc, nơi tập trung đông nhất người La Hủ ở Việt Nam; xã lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1670/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở hai xã Tá Bạ và Pa Ủ của huyện Mường Tè cũ. Diện tích 444,58 km², dân số 6.084 người.
Tổng quan
Xã Pa Ủ thuộc tỉnh Lai Châu là vùng núi biên giới thưa người bậc nhất tỉnh: 444,58 km² nhưng chỉ có 6.084 người, mật độ khoảng 14 người/km². Xã mới gồm xã Pa Ủ cũ và xã Tá Bạ — xã được tách từ Ka Lăng năm 2011. Trụ sở xã đặt tại bản Tham Pa (Thăm Pa).
Tên Pa Ủ gắn chặt với người La Hủ: trong số khoảng hơn 6.000 người La Hủ ở Việt Nam, phần lớn sống ở bốn xã cũ Pa Ủ, Pa Vệ Sử, Ka Lăng và Thu Lũm, mà Pa Ủ là nơi tụ cư đông nhất. Xã có 17 bản, trong đó có Chà Kế, Cờ Lò, Hà Xi, Là Xi, Lạ Pê, Mô Chi, Nhóm Pố, Nhú Ma, Pa Ủ, Pha Bu, Tá Bạ, Tân Biên, Thăm Pa, Ứ Ma, Vạ Pù và Xà Hồ.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Pa Ủ cũ — xã có quy mô lớn hơn trong hai xã hợp nhất. Tên Tá Bạ nay là tên một bản trong xã.
Không phải tên Hán Việt. Âm “pa” không có chữ Hán Việt nào. Âm “ủ” tuy có vài chữ Hán (như 嫗 bà già, 捂 che lấp) nhưng ghép với “pa” không cho ra nghĩa hợp lý; đây là cách viết tiếng Việt của một tên gọi bản địa. Nghĩa gốc của “Pa Ủ” chưa có nguồn giải thích.
Có một tên dân tộc gắn với xã được giải thích rõ: theo quan niệm của đồng bào, “La Hủ” có nghĩa là con hổ. Trước đây người La Hủ còn được gọi bằng các tên khác như Xá Lá Vàng, Khù Xung.
Chữ “Tá Bạ” cũng là phiên âm; một số văn bản viết “Tá Pạ”. Không có xã phường nào khác trong cả nước mang tên Pa Ủ.
Địa lý
Phía bắc là đường biên giới với Trung Quốc; phía nam giáp xã Mường Tè; phía đông giáp Bum Nưa và Bum Tở; phía tây giáp Thu Lũm.
Đây là vùng núi cao của dãy biên giới mà ngọn cao nhất là Pu Si Lung (khoảng 3.076 m) ở phía đông, trên địa bàn Pa Vệ Sử cũ. Đồn Biên phòng Pa Ủ quản lý khoảng 28 km đường biên với năm cột mốc (từ mốc 37 đến mốc 41); nhiều đoạn chỉ có đường mòn băng rừng, vượt suối. Rừng tự nhiên còn rộng, là phần đầu nguồn của các suối đổ về sông Đà. Khí hậu lạnh quanh năm ở vùng cao, mùa đông có băng giá trên các đỉnh.
Lịch sử
Pa Ủ là xã biên giới của huyện Mường Tè từ lâu. Theo lời kể của người dân được báo chí ghi lại, thời đầu khu trung tâm xã chỉ có vài nóc nhà quanh đồn biên phòng, phần lớn hộ La Hủ sống rải rác trên các dãy núi cao; về sau mới dần định cư thành bản dọc đường liên xã.
- 14/10/2011 — Nghị quyết 97/NQ-CP lập xã Tá Bạ từ một phần xã Ka Lăng.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1670/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ xã Tá Bạ và xã Pa Ủ thành xã Pa Ủ; xã hoạt động từ 1/7/2025 khi huyện Mường Tè kết thúc hoạt động.
Dân cư – xã hội
Cư dân chủ yếu là người La Hủ, ngoài ra có người Hà Nhì và cán bộ, giáo viên người Kinh. Trước đây một bộ phận người La Hủ sống du canh du cư, dựa vào săn bắt, hái lượm và nương rẫy; nhiều thế hệ mới lần đầu ở nhà có mái che, trồng rau, cấy lúa nước nhờ vận động của Bộ đội Biên phòng và đề án hỗ trợ các dân tộc Mảng, La Hủ, Cống, Cờ Lao. Báo chí phản ánh các thách thức về hôn nhân cận huyết, tuổi thọ thấp và nguy cơ mai một văn hóa.
Giáo viên miền xuôi lên dạy ở các điểm trường bản, chương trình “Nâng bước em tới trường” của đồn biên phòng nhận đỡ đầu học sinh; ở các bản có tổ tự quản đường biên, cột mốc do hộ dân tham gia.
Kinh tế
Sinh kế chính là nương rẫy, chăn nuôi và khoán bảo vệ rừng. Các mô hình được báo chí ghi nhận gồm nuôi bò tập trung ở Tân Biên, Mô Chi (từ 2016) và thâm canh lúa nước ở Hà Xi (từ 2018).
Hướng mới đáng kể là sâm Lai Châu: vùng Pa Ủ – Tá Bạ nằm trong vùng quy hoạch trồng sâm của Mường Tè cũ; Công ty Cổ phần Sâm Mường Tè có vườn gần 5 ha tại bản Nhóm Pố (xã Tá Bạ cũ), với hơn 1.500 cây giống gốc và hơn 6.000 cây bố mẹ 5 năm tuổi (số liệu 5/2025), dự kiến mở rộng lên khoảng 20 ha vào năm 2030.
Văn hóa
Người La Hủ không có chữ viết riêng; tiếng nói và trang phục vay mượn nhiều từ người Hà Nhì. Phụ nữ mặc áo dài đen gọi là phơ cơ dỡ. Lịch lễ trong năm có lễ tháng hai gạ ma thú, Tết gié khù chà, Tết Đông cá tho tho, lễ cầu mưa đầu năm ù chì chì sự, lễ cầu cho tra hạt chá mí só, Tết mùa mưa và lễ mừng cơm mới. Nhạc cụ quen thuộc là sáo; nghề đan gùi, lồ đựng bằng mây tre được truyền trong gia đình.
Hành chính
Địa chỉ ghi: bản …, xã Pa Ủ, tỉnh Lai Châu. Người dân xã Tá Bạ cũ nay cũng ghi xã Pa Ủ. Trụ sở UBND xã ở bản Tham Pa.
Bản đồ Xã Pa Ủ
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Pa Ủ được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1670/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
Hỏi đáp nhanh
Xã Pa Ủ gồm những xã cũ nào?
Xã Tá Bạ và xã Pa Ủ của huyện Mường Tè cũ, theo Nghị quyết 1670/NQ-UBTVQH15, từ 1/7/2025.
Người La Hủ sống ở đâu?
Chủ yếu ở vùng biên Mường Tè: các xã cũ Pa Ủ, Pa Vệ Sử, Ka Lăng, Thu Lũm — nay là các xã Pa Ủ, Bum Nưa và Thu Lũm của tỉnh Lai Châu.
Tên Pa Ủ có nghĩa là gì?
Đây là tên phiên âm tiếng dân tộc, không phải Hán Việt; nghĩa gốc chưa có nguồn giải thích. Riêng tên dân tộc “La Hủ” theo đồng bào có nghĩa là con hổ.
Xã Pa Ủ trồng sâm Lai Châu ở đâu?
Vườn sâm của Công ty Cổ phần Sâm Mường Tè ở bản Nhóm Pố (xã Tá Bạ cũ), gần 5 ha theo số liệu năm 2025.
Diện tích, dân số xã Pa Ủ?
444,58 km² và 6.084 người (số liệu sắp xếp năm 2025).
Cùng Huyện Mường Tè trước đây
- Xã Bum Nưa 7.147
- Xã Bum Tở 11.711
- Xã Hua Bum 5.697
- Xã Mù Cả 3.299
- Xã Mường Tè 6.364
- Xã Tà Tổng 7.967
- Xã Thu Lũm 5.255
← Toàn bộ 38 xã, phường của Lai Châu Tra tên xã cũ → mới