Xã Bum Tở

Tổng quan

Xã Bum Tở của tỉnh Lai Châu là đơn vị bao trọn khu thị trấn Mường Tè — huyện lỵ của huyện Mường Tè từ năm 1987 đến khi bỏ cấp huyện ngày 1/7/2025. Vì vậy, dù mang tên một xã, Bum Tở có phần lõi đô thị với các cơ quan, trường học, bệnh viện và chợ từng phục vụ cả vùng biên giới phía tây bắc tỉnh. Trụ sở xã đặt tại Khu 8.

Xã rộng 384,07 km², dân số 11.711 người (số liệu sắp xếp năm 2025), mật độ khoảng 30 người/km² — đông dân nhất trong tám xã thuộc vùng Mường Tè cũ, dù vẫn thưa so với mặt bằng cả nước. Ngoài khu trung tâm, phần lớn diện tích là núi rừng và các bản dọc suối, trong đó có hai bản Seo Hai và Sì Thâu Chải của người Si La — một trong những dân tộc ít người nhất Việt Nam.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Bum Tở cũ — xã gốc mà từ đó thị trấn Mường Tè được tách ra năm 1987. Đến năm 2025, hai đơn vị lại về chung một tên, cùng với xã Can Hồ.

Tên gốc tiếng Thái, không phải Hán Việt. Tra từ điển chữ Hán Nôm, cả hai âm “bum” và “tở” đều không có chữ Hán Việt tương ứng, nên không thể giải nghĩa bằng chữ Hán. Yếu tố “Bum” là tên riêng của một mường cổ: theo các ghi chép về thời Pháp thuộc, vùng thị trấn Mường Tè, Bum Tở và Bum Nưa có chung tên bản địa là Mường Bẩm, người Pháp ghi là Mường Boum — một khu thuộc châu Quỳnh Nhai, tỉnh Lai Châu. Nghĩa gốc của chữ “Bum/Bẩm” chưa tìm được nguồn giải thích.

Yếu tố “Tở” đứng cặp với “Nưa” của xã láng giềng Bum Nưa. Ở các địa danh Thái khác có cặp tương tự được ghi rõ nghĩa: vùng Mường Thanh (Điện Biên) xưa chia thành Thanh Nưa (“Thanh trên”) và Thanh Tẩu (“Thanh dưới”). Với riêng hai tên Bum Nưa – Bum Tở, chưa tìm được tài liệu địa chí giải thích nghĩa.

Tên các đơn vị cũ: “Mường Tè” là tên huyện và thị trấn; sau năm 2025 tên này chuyển sang xã Mường Tè ở phía tây (gồm xã Mường Tè cũ và Nậm Khao), không phải khu thị trấn cũ — điểm dễ nhầm khi đọc địa chỉ. Tên xã Can Hồ được Nghị quyết 1670 viết là “Can Hồ”, một số danh mục ghi “Kan Hồ”.

Trong cả nước không có xã phường nào khác trùng tên Bum Tở.

Địa lý

Xã nằm ở phần trung tâm vùng Mường Tè cũ. Theo mô tả địa giới sau sắp xếp, phía bắc giáp xã Bum Nưa, phía đông giáp xã Hua Bum, phía tây giáp các xã Pa Ủ, Mường Tè và Tà Tổng; phía nam giáp xã Mường Mô và tỉnh Điện Biên.

Địa hình là núi cao bị chia cắt mạnh, xen các thung lũng suối. Khu trung tâm nằm trong thung lũng Nậm Bum, nơi đường tỉnh 127 từ phía sông Đà rẽ lên. Toàn vùng Mường Tè cũ có rừng chiếm khoảng 90% diện tích tự nhiên, thuộc lưu vực thượng nguồn sông Đà. Một phần xã Can Hồ cũ nằm ven vùng hồ thủy điện Lai Châu trên sông Đà, được địa phương định hướng cho du lịch sinh thái lòng hồ.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi: mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều; mùa đông lạnh, khô, có sương mù ở thung lũng.

Lịch sử

Thời Pháp thuộc, vùng này nằm trong khu Mường Boum của châu Quỳnh Nhai, tỉnh Lai Châu. Sau năm 1954, xã Bum Tở thuộc huyện Mường Tè.

• 13/2/1987 — Quyết định 24/HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng chia xã Bum Tở cũ thành xã Bum Tở (9.488 ha, 1.996 người) và thị trấn Mường Tè (628 ha, 1.752 người), thị trấn làm huyện lỵ.
• 2002–2012 — Huyện Mường Tè liên tục được chia tách: bốn xã phía tây sang huyện Mường Nhé (2002, nay thuộc Điện Biên), rồi năm 2012 thị trấn Nậm Nhùn cùng năm xã phía đông lập huyện Nậm Nhùn. Thị trấn Mường Tè vẫn là huyện lỵ của phần còn lại.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1670/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ diện tích, dân số của thị trấn Mường Tè, xã Can Hồ và xã Bum Tở thành xã Bum Tở; cùng ngày Nghị quyết 203/2025/QH15 chấm dứt hoạt động cấp huyện từ 1/7/2025.

Sau sắp xếp, xã có 21 thôn, bản, trong đó có Bo, Chà Dì, Nậm Cấu, Nậm Hạ, Nậm Xả, Phìn Khò, Seo Hai, Sì Thâu Chải, Tả Phìn. Dù cấp huyện đã bỏ, khu thị trấn cũ vẫn được tính là khu vực đô thị trong các văn bản phân loại đô thị về sau.

Dân cư – xã hội

Với 11.711 người, Bum Tở tập trung đông dân nhất vùng Mường Tè cũ; dân cư dày ở khu thị trấn cũ, thưa dần ở các bản vùng cao. Huyện Mường Tè cũ có khoảng mười dân tộc cùng sinh sống, báo chí thường kể Hà Nhì, Thái, Cống, Mảng, La Hủ, Si La, Mông và người Kinh.

Người Hà Nhì ở đây thuộc cả hai nhóm của Mường Tè: nhóm Cồ Chồ ở bản Nậm Hạ và nhóm La Mí ở bản Nậm Lọ (xã Can Hồ cũ). Điểm đặc biệt là cộng đồng Si La ở hai bản Seo Hai và Sì Thâu Chải (xã Can Hồ cũ) — dưới một nghìn người, nói ngôn ngữ thuộc nhóm Tạng – Miến, không có chữ viết riêng; truyện cổ, dân ca, sử ca được truyền miệng. Một nhóm Si La từ vùng này đã chuyển sang bản Nậm Sin (nay thuộc xã Mường Nhé, Điện Biên) vào năm 1973.

Là trung tâm cũ của huyện, khu vực có đủ các cấp học, trong đó có trường nội trú và bán trú cho học sinh dân tộc ở bản xa, cùng cơ sở y tế tuyến huyện cũ.

Kinh tế

Khu thị trấn cũ sống chủ yếu bằng thương mại – dịch vụ, hành chính và các nghề phục vụ: chợ trung tâm, cửa hàng vật tư, vận tải. Các bản quanh đó làm nông – lâm nghiệp: lúa ruộng ở thung lũng, lúa nương, ngô, sắn, chăn nuôi trâu bò, lợn, gia cầm; nhiều hộ nhận khoán bảo vệ rừng.

Vùng Mường Tè cũ đang hình thành vùng trồng sâm Lai Châu dưới tán rừng và trong nhà màng; theo số liệu năm 2025, toàn huyện cũ có trên 50 ha sâm do sáu doanh nghiệp, hợp tác xã cùng gần trăm hộ dân trồng, chủ yếu ở các xã vùng cao biên giới. Ven hồ thủy điện, địa phương đặt hướng du lịch cộng đồng gắn với văn hóa Si La.

Văn hóa

Người Si La ở Seo Hai và Sì Thâu Chải giữ nhiều nét riêng: phụ nữ mặc trang phục màu chàm, người đã có chồng đội khăn đen, thiếu nữ đội khăn trắng; khăn cưới dơ phừ do mẹ chồng chuẩn bị. Tết của người Si La (Ô Xị Chờ) diễn ra cuối tháng Chạp; lễ cúng bản làm trước mùa vụ. Các điệu múa tra hạt, giã gạo, múa gùi dùng chính dụng cụ lao động làm đạo cụ; nghề đan gùi, nong, nia, giỏ đựng cơm vẫn còn. Sở Văn hóa tỉnh và huyện Mường Tè từng tổ chức trình diễn, tái hiện lễ mừng cơm mới và nghi lễ đón dâu Si La tại xã Can Hồ.

Khu trung tâm là nơi diễn ra các ngày hội văn hóa – thể thao của huyện cũ; ngày hội năm 2024 có diễu hành đường phố, hội ẩm thực và đoàn biểu diễn từ Kim Bình (Vân Nam, Trung Quốc) và Phongsaly (Lào) sang giao lưu.

Giao thông

Quốc lộ 4H từ Mường Nhé (Điện Biên) qua xã Mù Cả tới Bum Tở rồi đi tiếp qua Hua Bum tới Pa Tần. Đường tỉnh 127 nối Mường Lay (Điện Biên) qua vùng Nậm Nhùn lên trung tâm Mường Tè, chạy dọc bờ trái sông Đà rồi theo thung lũng Nậm Bum. Từ khu trung tâm, các tuyến liên xã tỏa đi Bum Nưa, Pa Ủ, Mường Tè, Thu Lũm và Tà Tổng.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025 ghi: bản/khu …, xã Bum Tở, tỉnh Lai Châu. Người dân khu thị trấn Mường Tè cũ không còn ghi “thị trấn Mường Tè, huyện Mường Tè” mà ghi xã Bum Tở. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã.

Bản đồ Xã Bum Tở

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bum Tở được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1670/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Mường Tè trước đây

• Xã Bum Nưa 7.147
• Xã Hua Bum 5.697
• Xã Mù Cả 3.299
• Xã Mường Tè 6.364
• Xã Pa Ủ 6.084
• Xã Tà Tổng 7.967
• Xã Thu Lũm 5.255