Xã Nam Hồng

Tổng quan

Làng Dương A, nơi sinh trạng nguyên trẻ nhất lịch sử khoa cử Việt Nam – Nguyễn Hiền, đỗ trạng năm 1247 khi mới 13 tuổi – nay thuộc xã Nam Hồng, tỉnh Ninh Bình. Xã được lập ngày 1/7/2025 từ ba xã Nam Hồng, Nam Thắng và Tân Thịnh ở phía đông bắc huyện Nam Trực cũ, dọc hữu ngạn sông Hồng.

Theo số liệu sắp xếp, xã rộng 28,81 km², dân số 31.823 người, mật độ khoảng 1.105 người/km². Trụ sở đặt tại Xóm 2 Cao Lộng. Quốc lộ 21 đi qua địa bàn; sông Hồng ở phía đông là ranh giới với tỉnh Hưng Yên (vùng Vũ Thư thuộc Thái Bình cũ).

Ngoài di tích Trạng Hiền, xã có làng dệt vải Liên Tỉnh – một nghề Wikipedia nêu tên trong các làng nghề của huyện Nam Trực.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã kế thừa tên xã Nam Hồng cũ. Theo Wikipedia, sau năm 1945 huyện Nam Trực có 32 xã, trong đó có Nam Hồng, Nam Thắng, Nam Tân, Nam Thịnh, Nam Trung. Ngày 1/2/1978, xã Nam Trung nhập vào Nam Hồng; ngày 27/3/1978, Nam Tân và Nam Thịnh hợp thành Tân Thịnh – một tên ghép từ chữ thứ hai của hai xã. Năm 2025, Nam Hồng – xã có tên theo khuôn "Nam + một chữ" của huyện – được chọn làm tên chung.

Chữ Nam là 南 – phương nam, chữ đầu chung của các xã Nam Trực. Chữ Hồng có nhiều khả năng mà chưa tìm được văn bản xác nhận: 洪 (lớn, rộng – như "hồng phúc", "hồng thủy"), 紅 (màu đỏ – chữ trong tên sông Hồng) hoặc 鴻 (chim hồng, lớn lao).

Tên làng Dương A gắn với huyện Thượng Hiền thời Trần; theo Wikipedia, sau khi Nguyễn Hiền mất, vua cho đổi tên huyện Thượng Hiền thành Thượng Nguyên để kiêng tên ông. Cả nước không có xã, phường nào khác tên Nam Hồng.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp xã Nam Ninh ở phía nam, các phường Hồng Quang và Vị Khê ở phía tây; phía đông và bắc qua sông Hồng là các xã Vũ Tiên, Tân Thuận, Vũ Thư và phường Vũ Phúc của tỉnh Hưng Yên.

Địa hình đồng bằng phù sa sông Hồng; dọc đê sông Hồng là vùng bãi bồi thích hợp cho rau màu và trồng dâu nuôi tằm (theo mô tả huyện Nam Trực trên Wikipedia). Phía trong đê là ruộng lúa, xen các làng cổ. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều; mùa lũ sông Hồng ảnh hưởng tới vùng bãi ngoài đê.

Lịch sử

Đất Thiên Trường thời Trần

Vùng Nam Hồng thuộc đất phủ Thiên Trường thời Trần. Theo Wikipedia, Nguyễn Hiền sinh năm 1234 tại làng Dương A, huyện Thượng Hiền; đỗ trạng nguyên khoa thi năm 1247 – khoa đầu tiên đặt danh vị tam khôi (trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa) – cùng khoa với bảng nhãn Lê Văn Hưu. Ông làm quan đến Thượng thư bộ Công và mất năm 1256. Theo mục lịch sử huyện Xuân Trường trên Wikipedia, hương Giao Thủy thời Lý cũng có phần đất ở phía đông nam Nam Trực, từ phía bắc xã Tân Thịnh qua vùng Cổ Lễ.

Các xã cũ

Sau năm 1945, vùng này gồm các xã Nam Hồng, Nam Trung, Nam Thắng, Nam Tân, Nam Thịnh. Từ 1968 đến 1997, các xã thuộc huyện Nam Ninh (hợp nhất Nam Trực và Trực Ninh). Năm 1978 Nam Trung nhập vào Nam Hồng; Nam Tân, Nam Thịnh hợp thành Tân Thịnh. Năm 1997 các xã trở lại huyện Nam Trực.

Năm 2025

Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp toàn bộ Tân Thịnh, Nam Thắng, Nam Hồng thành xã Nam Hồng, thuộc tỉnh Ninh Bình; xã hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 31.823 người, chia thành 16 thôn theo Wikipedia: Ngọc Quán, Nam Hà, Vũ Lao, Tân Thành, Cao Lộng, Đồng Lư, Tây Dương A, Đông Dương A, Nam Đại An, Bắc Đại An, Đông Liên Tỉnh, Tây Liên Tỉnh, Đông Bách Tỉnh, Tây Bách Tỉnh, Tây Thứ Nhất, Đông Thứ Nhất.

Huyện Nam Trực cũ có khoảng 40% dân số theo Công giáo (Wikipedia); trong xã, nhà thờ và đình, chùa, đền cùng tồn tại. Theo Wikipedia, huyện Nam Trực thời phong kiến có 18 người đỗ tiến sĩ, trong đó 3 trạng nguyên – Nguyễn Hiền là người nổi tiếng nhất.

Kinh tế

Nông nghiệp là nền tảng: lúa nước trong đê, rau màu và dâu tằm ở bãi ven sông Hồng. Theo Wikipedia, huyện Nam Trực cũ có năng suất lúa cả năm hơn 105 tạ/ha (năm 2017). Nghề thủ công tiêu biểu là dệt vải ở thôn Liên Tỉnh (Nam Hồng cũ), được Wikipedia nêu tên.

Quốc lộ 21 qua xã nối với trung tâm Nam Định cũ ở phía bắc và vùng Cổ Lễ – Trực Ninh ở phía nam, thuận lợi cho buôn bán và cho lao động đi làm ở các khu công nghiệp lân cận.

Văn hóa

Di tích tiêu biểu là đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền ở thôn Dương A. Theo Wikipedia, đền còn giữ nhiều bài vị, sắc phong, câu đối, đại tự, đặc biệt là cuốn ngọc phả về sự nghiệp của ông. Sau khi ông mất, vua Trần Thái Tông truy phong ông là "Đại vương thành hoàng" và cho thờ ở nhiều nơi.

Theo Wikipedia, cuộc đời Nguyễn Hiền gắn với nhiều giai thoại dân gian còn lưu truyền đến nay. Bên cạnh đó, các làng giữ đình, chùa, đền thờ thành hoàng và các nhà thờ Công giáo của giáo dân địa phương.

Nhân vật

Nguyễn Hiền (1234–1256), người làng Dương A, đỗ trạng nguyên năm 1247 khi 13 tuổi, làm quan đến Thượng thư bộ Công thời Trần Thái Tông (theo Wikipedia).

Bản đồ Xã Nam Hồng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Nam Hồng được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Nam Trực trước đây

• Phường Hồng Quang 35.784
• Phường Vị Khê 36.210
• Xã Nam Đồng 28.348
• Xã Nam Minh 38.121
• Xã Nam Ninh 37.668
• Xã Nam Trực 39.822