Xã Nam Trực

Tổng quan

Đêm mùng 7 Tết, người khắp vùng đổ về chợ Viềng ở trung tâm xã Nam Trực – phiên chợ đầu năm nổi tiếng của Nam Định cũ. Cùng địa bàn ấy là làng rèn Vân Chàng với nghề rèn, đúc kim loại có từ lâu đời, và làng nón Rục Kiều.

Xã được lập ngày 1/7/2025 từ thị trấn Nam Giang – huyện lỵ huyện Nam Trực từ năm 2003 – và hai xã Nam Cường, Nam Hùng. Theo số liệu sắp xếp, xã rộng 20,47 km², dân số 39.822 người, mật độ khoảng 1.945 người/km². Trụ sở xã đặt tại khu trụ sở Huyện ủy – HĐND – UBND huyện Nam Trực cũ ở Nam Giang.

Nằm cách trung tâm Nam Định cũ khoảng 10 km về phía nam (theo Wikipedia), bên tả ngạn sông Đào, Nam Trực là nơi giao thoa giữa đô thị và làng nghề: phố thị trấn cũ, các cơ sở cơ khí, đúc kim loại của Vân Chàng và những cánh đồng lúa của Nam Cường, Nam Hùng.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên xã kế thừa tên huyện Nam Trực – huyện đã kết thúc hoạt động từ 1/7/2025. Theo Wikipedia, vùng này thời Bắc thuộc và các triều trước thuộc huyện Tây Chân, "yết hầu" của phủ Thiên Trường. Thời Lê trung hưng, do kiêng húy chúa Tây Vương Trịnh Tạc, Tây Chân đổi thành Nam Chân. Năm Minh Mạng thứ 14 (1833), huyện Nam Chân được chia thành hai huyện Nam Chân và Chân Ninh, về sau đổi thành Nam Trực và Trực Ninh. Như vậy hai huyện Nam Trực – Trực Ninh vốn là anh em một gốc, chung nhau chữ "Trực".

Chữ Nam là 南 – phương nam. Chữ Trực thường được ghi là 直 – thẳng, ngay thẳng, chính trực. Đọc theo mặt chữ, Nam Trực là "phương nam ngay thẳng"; tuy nhiên chưa tìm được văn bản nói lý do triều Nguyễn thay chữ "Chân" bằng chữ "Trực".

Chữ "Nam" về sau thành tiền tố chung của các xã trong huyện: theo Wikipedia, sau năm 1945 huyện có 32 xã đều mang chữ Nam (Nam Giang, Nam Cường, Nam Hùng…); nhiều tên được đặt theo Nghị định 224-TTg ngày 15/10/1952 đổi tên các xã trong huyện. Tên Nam Giang của thị trấn huyện lỵ nay không còn là tên đơn vị hành chính. Cả nước không có xã, phường nào khác tên Nam Trực.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp phường Hồng Quang ở phía bắc, xã Nam Minh ở phía nam, Nam Ninh ở phía đông, phường Trường Thi và xã Liên Minh ở phía tây. Sông Đào (sông Nam Định) chảy ở phía tây, ngăn cách với vùng Vụ Bản cũ.

Địa hình đồng bằng phù sa bằng phẳng. Theo mô tả huyện Nam Trực trên Wikipedia, giữa huyện là dải đất cao dọc "đường Vàng" thuận cho trồng màu và cây công nghiệp, còn vùng bãi ven đê sông Đào thích hợp trồng rau màu, trồng dâu nuôi tằm. Sông Châu Thành chảy dọc giữa huyện cũ là trục tưới tiêu chính. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều.

Lịch sử

Sau năm 1945, các xã Nam Giang, Nam Cường, Nam Hùng có mặt trong danh sách 32 xã của huyện Nam Trực (theo Wikipedia). Ngày 23/2/1974, thôn Ngưu Trì của Nam Hùng được chuyển sang Nam Cường; hai thôn Thọ Trung (Thọ Tung) và Điện An của xã Nam Minh chuyển sang Nam Hùng.

Từ ngày 26/3/1968 đến 26/2/1997, Nam Trực và Trực Ninh hợp nhất thành huyện Nam Ninh; năm 1997 hai huyện tách lại. Ngày 14/11/2003, theo Nghị định 137/2003/NĐ-CP, xã Nam Giang được chuyển thành thị trấn Nam Giang, huyện lỵ huyện Nam Trực.

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ thị trấn Nam Giang, xã Nam Cường và xã Nam Hùng thành xã Nam Trực, thuộc tỉnh Ninh Bình (Nghị quyết 202/2025/QH15); xã hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 39.822 người, chia thành 14 thôn theo Wikipedia: Trai Bơ, Cường Phú, Ngưu Trì Thượng, Vân Chàng, Đồng Côi, Giáp Nhất, Giáp Nhì, Giáp Ba, Giáp Tư, Cổ Tung, Nam Hùng, Cổ Gia, Phan Trù Nguyễn, Thanh Khê.

Huyện Nam Trực cũ có khoảng 40% dân số theo đạo Thiên Chúa (Wikipedia). Ghi chú trong bài Wikipedia về xã cho biết ở Nam Cường cũ tỉ lệ này khoảng 15,6%, tập trung ở các thôn Trai, Phan Trù Nguyễn, Đông – Trung, Ngưu Trì và Thượng; phần còn lại theo Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Là trung tâm huyện cũ, xã có các trường học, bệnh viện và cơ quan cấp vùng.

Vùng Nam Trực có truyền thống khoa bảng: theo Wikipedia, thời phong kiến huyện có 18 người đỗ tiến sĩ, trong đó có 3 trạng nguyên.

Kinh tế

Thế mạnh của xã là cơ khí, rèn, đúc kim loại. Theo Wikipedia, làng Vân Chàng (Nam Giang) là làng nghề rèn truyền thống; trước Đổi mới, hợp tác xã Tiền Tiến sản xuất phụ tùng xe đạp, đồ dùng nhà bếp, nông cụ; về sau tiểu công nghiệp kim loại phát triển với kéo, dao, đồ gia dụng, linh kiện xe đạp, xe máy, ô tô, các lò đúc gang, thép, kim loại màu và nhà máy cán thép. Những thương hiệu cũ như tràng đục chữ "C", kéo "Sinh Tài", vành xe đạp "Tiền Tiến" từng quen thuộc trên thị trường.

Nghề làm nón lá ở xóm Rục Kiều, thôn Cổ Gia (Nam Hùng cũ) là một nghề thủ công khác được Wikipedia nhắc tên. Thương mại – dịch vụ tập trung quanh chợ Viềng và phố thị trấn cũ; nông nghiệp lúa, rau màu vẫn chiếm phần đồng ruộng của Nam Cường, Nam Hùng.

Văn hóa

Chợ Viềng họp phiên đầu năm vào mùng 7 Tết là sinh hoạt văn hóa nổi bật nhất: người đi chợ mua bán lấy may, mua cây cảnh, nông cụ, đồ rèn. Theo Wikipedia, xã còn có lễ hội chùa Đại Bi – ngôi chùa đã được xếp hạng di tích lịch sử – kéo dài ba, bốn ngày với các nghi lễ tế đặc trưng.

Ở Nam Cường cũ, ghi chú trên Wikipedia liệt kê hơn 30 di tích đình, đền, chùa, từ đường, động, phủ, nhà thờ, trong đó có các di tích cấp tỉnh như đình Tứ Giáp, đền Bơ, cụm đền – chùa – động – phủ Thanh Khê và một số từ đường dòng họ; các lễ hội làng Thanh Khê, lễ hội đình Tứ Giáp được duy trì. Nghề rèn Vân Chàng thờ tổ nghề – theo Wikipedia có nguồn gốc gắn với Núi Tiên (rú Tiên).

Giao thông

Theo Wikipedia, huyện Nam Trực cũ có tỉnh lộ 490C (đường 55 cũ) chạy dọc phía tây từ bắc xuống nam và ba trục ngang "đường Vàng", "đường Trắng", "đường Đen" nối sang Quốc lộ 21; xã Nam Trực nằm ở đầu phía bắc của hệ trục này, gần trung tâm Nam Định cũ.

Bản đồ Xã Nam Trực

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Nam Trực được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Nam Trực trước đây

• Phường Hồng Quang 35.784
• Phường Vị Khê 36.210
• Xã Nam Đồng 28.348
• Xã Nam Hồng 31.823
• Xã Nam Minh 38.121
• Xã Nam Ninh 37.668