Phát Diệm là xã thuộc tỉnh Ninh Bình, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 từ thị trấn Phát Diệm và hai xã Thượng Kiệm, Kim Chính của huyện Kim Sơn cũ. Xã rộng 23,1 km², dân số 37.617 người, có nhà thờ chính tòa Phát Diệm, cầu ngói Phát Diệm và chợ Nam Dân.
Tổng quan
Xã Phát Diệm là trung tâm của vùng Kim Sơn cũ ở cực nam tỉnh Ninh Bình, nơi quốc lộ 10 và sông Vạc cắt nhau với sông Ân, chia xã thành bốn phần quanh một ngã tư thủy – bộ. Tên Phát Diệm gắn liền với quần thể nhà thờ đá Phát Diệm – trung tâm của giáo phận Phát Diệm, được ví như "kinh đô Công giáo" của Việt Nam – và với cầu ngói Phát Diệm bắc qua sông Ân, cây cầu từng in trên tem bưu chính.
Xã rộng 23,1 km², dân số 37.617 người, mật độ khoảng 1.628 người/km² – đông dân nhất vùng Kim Sơn cũ. Trụ sở xã đặt tại xóm 9 Lưu Phương. Xã có 16 thôn: Hùng Cường, Phát Diệm, Lưu Phương, Phát Diệm Nam, Lưu Hương, Cửu Long, Phú Vinh, Thượng Kiệm, Vinh Ngoại, An Cư, Nam Thượng Kiệm, Trì Chính, Kiến Thái, Thủ Trung, Kim Chính, Yên Mật.
Tên gọi và ý nghĩa
Tên xã kế thừa tên thị trấn Phát Diệm, huyện lỵ Kim Sơn. Theo Wikipedia, khi khẩn hoang lập huyện Kim Sơn năm 1829, doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ chọn một cụm dân cư đông đúc đặt tên là Phát Diễm – "nơi phát sinh ra cái đẹp"; về sau đọc thành Phát Diệm ("diễm" và "diệm" được coi là cùng âm, cùng nghĩa đẹp). Nguồn này còn chép lời giải thích rằng khi qua tỉnh lỵ Ninh Bình, ông thấy núi Cánh Diều (Ngọc Mỹ Nhân) như hình người con gái nằm ngửa nhìn trời, hướng ra biển phía đất Kim Sơn, nên đặt tên trung tâm huyện mới là nơi phát ra cái đẹp. Đây là thuyết được ghi lại, chưa thấy văn bản gốc của chính Nguyễn Công Trứ.
Chữ Hán theo nghĩa ấy là 發艷. Phát 發 là nảy ra, phát sinh, mở mang; Diễm 艷 là đẹp, tươi đẹp (như diễm lệ). Cách ghi chữ Diệm ngày nay là cách đọc quen của địa phương; chữ gốc trong các văn bản thời Nguyễn chưa đối chiếu được.
Hai tên cũ không còn dùng: Thượng Kiệm – tên xã lập ngay năm 1829 từ làng Phú Vinh và làng Thượng Kiệm – và Kim Chính – tên ghép năm 1978 từ hai xã Kiến Trung và Trì Chính, mang chữ Kim của huyện. Trong cả nước không có xã, phường nào khác tên Phát Diệm.
Địa lý
Theo Wikipedia, xã giáp Quang Thiện ở phía đông, Lai Thành ở phía tây, Định Hóa và xã Nghĩa Lâm (vùng Nam Định cũ) ở phía nam, Khánh Nhạc và Yên Từ ở phía bắc.
Đất Kim Sơn là đồng bằng bồi tụ giữa hạ lưu sông Đáy và sông Càn, theo Wikipedia mỗi năm lấn ra biển 80–100 m. Địa hình Phát Diệm bằng phẳng, thấp, đan dày kênh mương. Sông Ân – do Nguyễn Công Trứ cho đào nối sông Vạc với sông Càn để lấy nước ngọt – chảy ngang qua trung tâm.
Lịch sử
Theo Wikipedia, năm 1821 vua Minh Mạng tuần du ra Bắc; sau đó nhà vua cử Nguyễn Công Trứ làm doanh điền sứ, chiêu mộ dân nghèo khai hoang ven biển Ninh Bình. Đến năm 1829 đã khai phá được 14.620 mẫu, lập huyện Kim Sơn (5/4/1829) thuộc phủ Yên Khánh; xã Thượng Kiệm được lập cùng lúc.
Ngày 25/12/1948 lập xã Lưu Phương; ngày 3/12/1958 Nghị định 462-NV lập thị trấn Phát Diệm từ một phần Lưu Phương, Thượng Kiệm và Kim Chính. Năm 1978 Kiến Trung và Trì Chính hợp thành xã Kim Chính; năm 2020 xã Yên Mật bị giải thể, một phần nhập vào Kim Chính. Ngày 1/1/2025 xã Lưu Phương nhập vào thị trấn. Theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15, thị trấn Phát Diệm, Thượng Kiệm, Kim Chính hợp thành xã Phát Diệm từ 1/7/2025.
Dân cư – xã hội
37.617 người. Huyện Kim Sơn cũ là nơi có tỷ lệ người Công giáo cao nhất cả nước ở cấp huyện (khoảng 46–49% theo các số liệu Wikipedia dẫn); giáo phận Phát Diệm có trung tâm tại đây. Theo Wikipedia, khoảng bốn phần năm dân Kim Sơn có gốc gác từ vùng Trà Lũ (Nam Định). Là huyện lỵ cũ, khu trung tâm có các trường học, bệnh viện, cơ quan của cả vùng.
Kinh tế
Thương mại – dịch vụ chiếm phần lớn cơ cấu kinh tế khu thị trấn cũ. Chợ Nam Dân được Bộ Công Thương quy hoạch làm chợ đầu mối tổng hợp hạng 1, theo Wikipedia là chợ lớn thứ ba Ninh Bình sau chợ Rồng và chợ Đồng Giao; nơi tập trung chiếu cói, rượu Kim Sơn, gạo tám, nếp. Chợ Lưu Phương (xóm 8) cũng được xếp hạng. Ven sông Vạc có cảng Phát Diệm. Kim Chính cũ có ba làng nghề chiếu cói truyền thống được công nhận năm 2008: Trì Chính, Kiến Thái, Thủ Trung.
Văn hóa – di tích
- Nhà thờ Phát Diệm: quần thể kiến trúc đá và gỗ xây từ năm 1875 đến 1899, kết hợp kiến trúc phương Đông với phương Tây; di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
- Cầu ngói Phát Diệm: dài 36 m, ba nhịp, mỗi nhịp bốn gian, lan can và cột bằng gỗ lim, kiểu "thượng đình hạ kiều"; được xếp hạng di tích năm 2018.
- Đình Thượng Kiệm – di tích quốc gia; miếu Thượng (Thượng Kiệm) và đình làng Kiến Thái thờ Triệu Việt Vương.
- Rạp Kim Mâu ven sông Ân – công trình kết nghĩa giữa Kim Sơn và Cà Mau, sức chứa 800 chỗ.
Món ăn gắn với địa phương: rượu Kim Sơn, miến lươn Phát Diệm.
Giao thông
Quốc lộ 10 xuyên qua trung tâm xã, giao cắt với sông Vạc và sông Ân. Sông Vạc là tuyến thủy quốc gia, có cảng Phát Diệm ở bờ hữu.
Bản đồ Xã Phát Diệm
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Phát Diệm được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Thị trấn Phát Diệm | Huyện Kim Sơn | Tỉnh Ninh Bình | toàn bộ |
| Xã Kim Chính | Huyện Kim Sơn | Tỉnh Ninh Bình | toàn bộ |
| Xã Thượng Kiệm | Huyện Kim Sơn | Tỉnh Ninh Bình | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Phát Diệm gồm những đơn vị cũ nào?
Thị trấn Phát Diệm (đã gồm Lưu Phương) và hai xã Thượng Kiệm, Kim Chính của huyện Kim Sơn cũ.
Tên Phát Diệm có nghĩa là gì?
Theo tài liệu được Wikipedia dẫn, Nguyễn Công Trứ đặt tên Phát Diễm 發艷 – "nơi phát ra cái đẹp"; về sau đọc là Phát Diệm.
Nhà thờ Phát Diệm xây khi nào?
Từ năm 1875 đến năm 1899, là quần thể kiến trúc đá và gỗ, di tích quốc gia.
Chợ Nam Dân thuộc đâu?
Thuộc xã Phát Diệm (thị trấn Phát Diệm cũ), là chợ lớn thứ ba tỉnh Ninh Bình.
Diện tích, dân số xã Phát Diệm?
23,1 km², 37.617 người theo số liệu sắp xếp năm 2025.
Cùng Huyện Kim Sơn trước đây
- Xã Bình Minh 31.090
- Xã Chất Bình 17.237
- Xã Định Hóa 24.438
- Xã Kim Đông 9.409
- Xã Kim Sơn 20.161
- Xã Lai Thành 28.718
- Xã Quang Thiện 26.860
← Toàn bộ 129 xã, phường của Ninh Bình Tra tên xã cũ → mới