Xã Vĩnh Tường

Tổng quan

Vĩnh Tường là xã của tỉnh Phú Thọ kế thừa vùng phủ lỵ – huyện lỵ của Vĩnh Tường suốt gần hai thế kỷ: phủ thành Vĩnh Tường từng đặt ở Văn Trưng (Tứ Trưng), năm 1831 dời về Bồ Điền, Huy Ngạc (thị trấn Vĩnh Tường sau này). Đây cũng là quê của Đội Cấn – thủ lĩnh cuộc binh biến Thái Nguyên năm 1917 – và của Lê Xoay, bí thư đầu tiên của tỉnh Vĩnh Yên.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 26,2 km², dân số 47.315 người, mật độ khoảng 1.805 người/km² – đúng mức một vùng đồng bằng châu thổ đông đúc. Năm xã khác cùng gốc huyện Vĩnh Tường là Vĩnh An, Vĩnh Hưng, Vĩnh Thành, Vĩnh Phú và Thổ Tang.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã giữ tên thị trấn Vĩnh Tường, mà tên này bắt nguồn từ phủ Vĩnh Tường đặt năm Minh Mạng thứ 3 (1822). Theo Wikipedia tiếng Việt, vùng này đời Trần gọi là Tam Đái (Tam Đới), cuối Trần đặt là Tam Giang theo tên ngã ba sông Bạch Hạc; đời Lê Thánh Tông là phủ Tam Đái; năm 1821 đổi là phủ Tam Đa và một năm sau thành phủ Vĩnh Tường. Sau 1945, phủ đổi thành huyện Vĩnh Tường; tên huyện tồn tại (trừ giai đoạn 1977–1995 nhập với Yên Lạc thành huyện Vĩnh Lạc) đến 30/6/2025.

Phân tích Hán Việt: Vĩnh thường là 永 – lâu dài, mãi mãi. Tường trong tên đất thường là 祥 – điềm lành, tốt lành (như cát tường 吉祥). Cách hiểu phổ biến là 永祥 – “lâu bền và tốt lành”, một tên đặt theo nghĩa cầu chúc như nhiều tên phủ huyện triều Nguyễn. Chưa đối chiếu được bản chữ Hán trong Đại Nam nhất thống chí nên ghi là “thường hiểu”.

Chữ “Vĩnh” trong cả vùng: năm trong sáu xã kế thừa huyện Vĩnh Tường đều mở đầu bằng chữ Vĩnh: Vĩnh Tường, Vĩnh An, Vĩnh Hưng, Vĩnh Thành, Vĩnh Phú. Các tên này thay cho tên tạm “Vĩnh Tường 1–4” trong dự thảo của tỉnh Vĩnh Phúc (đổi tháng 4/2025).

Trùng tên: sau sắp xếp năm 2025 còn có xã Vĩnh Tường ở Cần Thơ và ở Nghệ An; thời Nguyễn, “Vĩnh Tường” cũng là tên cũ của tỉnh Định Tường ở Nam Bộ. Khi ghi địa chỉ nên kèm “tỉnh Phú Thọ”.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Tam Hồng ở phía đông, Thổ Tang ở phía tây, Vĩnh Phú ở phía nam, Vĩnh Hưng ở phía bắc và Tề Lỗ ở phía đông bắc.

Vĩnh Tường nằm ở đỉnh tam giác châu thổ sông Hồng – vùng đất cổ Phong Châu. Địa hình bằng phẳng, đất phù sa cũ, nhiều đầm ao và kênh mương; sông Phan chảy qua vùng giữa huyện cũ. Khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh.

Lịch sử

Phủ lỵ Vĩnh Tường

Theo Wikipedia tiếng Việt, phủ thành Vĩnh Tường ban đầu ở xã Văn Trưng (nay là khu Tứ Trưng); năm 1831 dời lên hai xã Bồ Điền, Huy Ngạc (thuộc tổng Thượng Trưng, khu vực có cả làng Yên Nhiên). Năm 1914 phủ lỵ chuyển xuống Thổ Tang. Năm 1899, phủ Vĩnh Tường thuộc tỉnh Vĩnh Yên với 8 tổng, 78 làng; năm 1927 có 10 tổng, 85 làng.

Thị trấn và xã

Ngày 23/11/1995 thị trấn Vĩnh Tường được lập từ 282,62 ha, 4.171 người của xã Vũ Di và 3,348 ha của xã Tứ Trưng, làm huyện lỵ. Năm 2009 xã Tứ Trưng thành thị trấn (497,47 ha, 7.177 người). Ngày 1/1/2025, xã Tam Phúc nhập vào thị trấn Vĩnh Tường; Vân Xuân và Bình Dương hợp thành xã Lương Điền – trùng tên với tổng Lương Điền thời Pháp thuộc (tổng gồm các làng Thổ Tang, Lương Điền, Phương Viên…).

Sắp xếp năm 2025

Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 lập xã Vĩnh Tường từ toàn bộ thị trấn Vĩnh Tường, thị trấn Tứ Trưng, xã Lương Điền và xã Vũ Di.

Dân cư – xã hội

Hơn 47 nghìn người, gần như toàn bộ là người Kinh (năm 2010, người Kinh chiếm 99,91% dân số huyện Vĩnh Tường). Khu huyện lỵ cũ tập trung trường học, bệnh viện, cơ quan; Vĩnh Tường nổi tiếng về học hành với các trường THPT Lê Xoay, Nguyễn Viết Xuân nhiều năm có kết quả thi đại học cao.

Đội Cấn (Trịnh Văn Đạt, 1881–1918) và Lê Xoay (Lê Phúc Thành, 1912–1942) đều là người làng Yên Nhiên, tổng Thượng Trưng – nay thuộc xã Vĩnh Tường, theo Wikipedia tiếng Việt.

Kinh tế

Vĩnh Tường được gọi là vùng “trăm nghề” với hàng chục làng nghề. Trên địa bàn xã có làng thu gom phế liệu Yên Thịnh và nghề buôn bán phụ kiện điện thoại, phế liệu ở Bắc Trại (Lương Điền cũ) theo danh sách của Wikipedia tiếng Việt. Khu Vĩnh Tường – Tứ Trưng là trung tâm thương mại, dịch vụ của huyện cũ; nông nghiệp lúa, rau màu vẫn còn ở các thôn.

Văn hóa

Các làng cổ của vùng phủ lỵ – Bồ Điền, Huy Ngạc, Yên Nhiên, Văn Trưng, Vũ Di… – giữ đình, chùa và hội làng đầu xuân theo nếp đồng bằng Bắc Bộ. Huyện Vĩnh Tường cũ có nhiều nhà khoa bảng thời Lê được Wikipedia tiếng Việt ghi tên, như Phí Văn Thuật (đỗ đầu cả bốn kỳ thi, được gọi là “Tứ nguyên”). Tên Đội Cấn, Lê Xoay được đặt cho hai trường trung học phổ thông của vùng Vĩnh Tường.

Giao thông

Xã nằm trên trục nối Vĩnh Yên với vùng ven sông Hồng và Việt Trì; quốc lộ 2C qua vùng Vĩnh Tường cũ, nối sang Sơn Tây (Hà Nội) qua cầu Vĩnh Thịnh.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, xã Vĩnh Tường, tỉnh Phú Thọ”. Người dân hai thị trấn cũ chuyển sang thôn của xã. Hồ sơ, giấy tờ nộp tại trung tâm hành chính công của xã hoặc trên Cổng dịch vụ công quốc gia.

Bản đồ Xã Vĩnh Tường

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Vĩnh Tường được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Vĩnh Tường trước đây

• Xã Thổ Tang 43.208
• Xã Vĩnh An 32.883
• Xã Vĩnh Hưng 38.821
• Xã Vĩnh Phú 49.755
• Xã Vĩnh Thành 35.020